NOBEL KÜRSÜSÜ - Svetlana Aleksiyeviç

“POSTSOVET İNSANININ AĞRILARI” NOBEL ALDI

Son illər Nobel Komitəsi bizi təəccübləndirməklə məşğuldur. İlk dəfə eşitdiyimiz adın arxasına düşüb, ordan-burdan yazılarını tapırıq, yeni bir imza kəşf etmək arzusuyla əsərlərini oxumağa girişirik. Ancaq bu istək heç də həmişə özünü doğrultmur. 

2015-ci ilin ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatçısı Svetlana Aleksiyeviç, demə, tanınmış yazıçıymış. Sovetlər Birliyinin, bir çox başqa dövlətlərin mükafatlarına layiq görülüb, kitabları müxtəlif dillərə çevrilib, milyonlarla tirajla çap olunub, iyirmiyə yaxın sənədli filmin, üç teatr tamaşasının müəllifidir və öz ölkəsi Belarusda hakimiyyətin arzuladığı adam deyil (axır vaxtlar bu fakt Nobel Komitəsi üçün həlledici rol oynayır).

Svetlana Aleksiyeviçi bir yazıçı kimi tanıdan, öz ölkəsində arzuolunmaz şəxsə çevirən üstündən sükutla keçdiyimiz, görməzliyə vurduğumuz gerçəkləri işıq üzünə çıxarması, postsovet insanının faciəsini açıb göstərməsidir.  O, bədii-sənədli janrda yazdığı əsərləri yüzlərlə müsahibə üzərində qurur, rəsmi təbliğatın sırımağa çalışdığı sovet insanı obrazını dağıdır, düşdüyü şəraitdə ağrı-acılarıyla üzbəüz qalan sadə insanı təsvir edir.

Yazıçı “Müharibənin sərt üzü” (1985), “Sonuncu şahidlər” (1985), “Tabut oğlanlar” (1989), “Çernobıl duası” (1997), “Sekond hənd dövrü” (2013) əsərlərində öz dəstxəttinə sadiq qalıb. “Müharibənin sərt üzü” kitabında II Dünya müharibəsi zamanı hərbi əməliyyatlarda iştirak edən, öldürən, ölümdən qorxan, sevən sovet qadınlarının, “Sonuncu şahidlər”də uşaqlığı müharibə dövrünə düşən uşaqların həyatı təsvir olunur. “Tabut oğlanlar”da Əfqanıstan müharibəsinin “görünməyən tərəfindən”, “Çernobıl duası”nda atom elektrik stansiyasında qəzanın aradan qaldırılmasından bəhs edilir. 

Svetlana Aleksiyeviçin əsərlərində dərin psixoloji məqamlar, ya başqa sənətkarlıq məziyyətləri axtarmaq əbəsdi, onun bir yazıçı kimi böyüklüyü cəsarətində, haqqında susduğumuz həqiqətləri, özgə ağrısını öz ağrısı kimi yaşayıb, ürəyindən, qəlbindən keçirib oxuculara çatdıra bilməsindədi.

Saday Budaqlı

 

Uduzduğumuz savaş barədə

Tərcümə: İlqar Əlfi

 

 

Mən bu kürsüdə tək de­yiləm... Ətrafımda səslər var, yüzlərlə səs – onlar daim mənimlədirlər. Lap uşaqlıq çağlarımdan. Kənddə yaşayırdım. Küçədə oynamaqdan ləzzət alırdıq, amma axşamlar evlərin, həyətlərin qarşısındakı skamyalar, bizimkilər demişkən, yorğun arvadların toplaşdığı skamyalar bizi də maqnit kimi özünə çəkirdi. Onların heç birinin əri, qardaşı, oğlu yox idi, müharibədən sonra kəndimizdə kişilər qəti yadıma gəlmir – İkinci Dünya müharibəsi zamanı, cəbhədə, partizanlıqda bizim Belarusun hər dörd nəfərindən biri həlak olmuşdu. Müharibədən sonra uşaq dünyamız elə qadın dünyası idi. Ən çox xatırladığım qadınların davadan yox, eşqdən, məhəbbətdən danışması idi. Sevgililəri ilə sonuncu gün necə vidalaşdıqlarından, onların hicranını necə yaşadıqlarından, yollarını indi də gözlədiklərindən danışırdılar. Artıq illər keçmişdi, amma onlar gözləməkdə idilər: “Qoy əlsiz-ayaqsız da olsa, qayıtsın – qollarım üstündə gəzdirərəm onu”. Əlsiz... ayaqsız... Deyəsən, məhəbbətin nə olduğunu mən lap uşaqlıqdan bilirdim...

Qulaqlarımda səslənən xorun bir neçə kədərli melodiyasını bölüşüm sizinlə...

Birinci səs:

“Neynirsən bunu bilib? Adamın ürəyi sıxılır. Mən ərimlə davada tanış olmuşam. Tankçı idim. Berlinə kimi gedib çıxdım. Reyxstaqın qabağında durmağımız yadımdadı – onda hələ ərim deyildi. Mənə dedi: “Gəl evlənək. Mən səni sevirəm”. Sözləri yandırıb-tökdü məni – bütün davanı toz-torpaq, kir-pas, qan-qada içində vurnuxmuşuq, qulaqlarımız söyüşdən başqa heç nə eşitməyib. Ona belə dedim: “Sən əvvəl məndən qadın düzəlt: çiçək bağışla, xoş sözlər de, qoy tərxis olunum, özümə gəlinlik də tikəcəm”. Yandı­ğımdan az qalırdım əl qaldıram ona. Hiss elədi vəziyyətimi – üzünün bir yanı yanmışdı, çapıq-çapıq idi, bir də baxıram, gözünün yaşı  çapıqlarından süzülür. “Yaxşı, olsun, razıyam”. Belə dedim... Bunu dediyimə heç özüm də inanmadım... Dörd tərəfimiz his, xaraba evlər... Müharibədi də...”

İkinci səs:

“Biz Çernobıl atom-elektrik stansiya­sının yaxınlığında yaşayırdıq. Qənnadı dükanında piroq bişirirdim. Ərim isə yanğınsöndürən idi. Təzəcə evlənmiş­dik, mağazaya da əl-ələ tutub gedirdik. Reaktor partlayan gün ərim növbətçi idi. Onlar qəfil çağırışa əyinlərindəki köynəklə, ev paltarında getmişdilər – atom stansiyası partlayır, onlara xüsusi geyim-zad verən də yoxdur. Həyatımız beləydi də... Özünüz yaxşı bilirsiniz... Bütün gecəni yanğını söndürürdülər, şüalandılar – öldürücü doza almışdılar. Səhər onları təyyarə ilə birbaş Mosk­vaya apardılar. Kəskin şüa xəstəliyi... insan bundan sonra bir neçə həftə yaşayır... Ərim güclü idi, idmançı idi, sonuncu ölən o oldu. Mən gələndə dedilər ki, xüsusi boksda saxlayırlar, ora heç kim keçə bilməz. “Sevirəm axı onu, - yalvarırdım. – “Onlara əsgər­lər qulluq edir. Sən hara gedirsən?” – “Vallah, sevirəm”. Məni dilə tuturdular: “O artıq sənin sevgilin deyil, zərərsizləşdiriləsi obyektdir. Qanırsan bunu?” Mənsə tutduğumu buraxmırdım: sevirəm, sevirəm... Gecə yanğın pilləkəni ilə qalxırdım yanına... Gah da gecə növbətçilərinə dil tökürdüm, pul təklif eləyirdim ki, buraxsınlar, barı bircə dəfə görüm onu... Onu tək qoymadım, son nəfəsinə kimi yanında oldum... Ölümündən sonra... bir neçə ay keçdi, qızım oldu, cəmi üç-dörd gün yaşadı. Necə gözləyirdik o körpəni, mənsə onu öldürdüm... Bütün şüanı özünə çəkib məni xilas eləmişdi. Elə balaca idi... Bir tikə... Amma hər ikisini sevirdim. Sevgi də öldürərmi? Niyə axı sevgi ilə ölüm həmişə yanaşı gəlir? Onlar həmişə bir yerdə olurlar. Kim izah edə bilər bunu? Məzarlarının qabağında dizin-dizin sürünürəm indi...” 

Üçüncü səs:

“İlk dəfə necə faşist öldürmüşəm... On yaşım vardı, partizanlar artıq məni də özləriylə tapşırığa aparırdılar. Bu alman yaralı idi... Mənə dedilər ki, onun tapançasını götürüm, qaçıb özümü yetirdim ona, alman ikiəlli tapançadan yapışıb düz sifətimin önündə oynatmağa başladı. Amma macal tapmadı atsın, mən atdım...

Öldürməyimdən qorxmadım... Müharibə bitənədək heç yadıma da düşmədi. Ətrafımda o qədər meyit vardı ki – axı meyitlərin içində yaşayırdıq. Neçə illər sonra həmin faşisti yuxumda görəndə yaman təəccübləndim. Bu  qəflətən olmuşdu... O yuxu məndən əl çəkmirdi ... Gah uçmaq istəyirəm – tutub buraxmır. Bax, qalxırsan... uçursan... uçursan... Arxadan özünü yetirir, yapışır səndən, onunla birlikdə təpəsiüstə gəlirsən yerə. Bir xəndəyə düşürəm. Gah da durmaq istəyirəm... istəyirəm ayağa qalxım... İmkan vermir... Onun ucbatından uçub gedə bilmirəm...

Eyni yuxu... Onillərdir düşüb arxama, əl çəkmir...

Oğluma danışa bilmirdim bu yuxumu. Oğlum balaca idi hələ – danışa bilməzdim, nağıl oxuyurdum ona. İndi artıq böyüyüb, amma yenə danışa bilmirəm...”

Flober özü haqda deyirdi ki, o, qələm-insandır; mənsə özüm barədə belə deyərdim, mən qulaq-insanam. Küçə ilə gedəndə hansısa sözləri, ifadələri, qulağım çalır – fikirləşirəm: gör nə qədər roman əriyib yox olur, zülmətdə itir. İnsan həyatının ayrıca bir hissəsi var – danışıq hissəsi – onu ələ keçirib ədəbiyyata gətirə bilmirik. Biz hələ onun qiymətini də bilmirik, ona təəccüblənməmiş, heç heyran da qalmamışıq. Məni isə öz tilsiminə salıb, əsirinə çevirib. İnsanın danışmasına vurğunam... Tənha insan səsini sevirəm. Bu mənim ən böyük sevgim, ən sonsuz ehtirasımdır.

Mənim bu kürsüyə yolum qırx il çəkdi – insandan-insana, səsdən-səsə. Bu yolda əldən düşmədiyimi deyə bilmərəm – insan neçə dəfələrlə sarsı­dıb, qorxudub məni, heyran da qalmı­şam, nifrət də eləmişəm, istəmi­şəm eşitdiyimi unudum, qayıdım bi­xəbər çağ­larıma. İnsanı gözəl gördüyü­mə sevinib ağlayam – Dəfələrlə arzula­mı­şam bunu. 

Mən elə bir ölkədə yaşamışam ki, ölməyi lap uşaqlıqdan öyrədirdilər bizə. Ölümə öyrədirdilər. Bizə deyirdilər ki, insan yanmaq, özünü qurban vermək üçün yaşayır. Əlitüfəngli insanı sevmək öyrədirdilər bizə. Əgər başqa ölkədə böyüsəydim, bu yolu keçməyəcəkdim. Şər qəddardır, ona qarşı mütləq peyvəndin olmalıdır. Lakin biz cəlladlar və qurbanlar arasında yaşamışıq. Valideynlərimiz qorxu içində yaşaya-yaşaya bizə heç nə söyləməsələr belə, həyatımızın ab-havasını zəhərləmişdi bu qorxu. Şər daim bizə göz qoyurdu.

Beş kitab yazmışam, amma mənə elə gəlir ki, hamısı elə bir kitabdır. Bir utopiyanın tarixçəsini əks etdirən kitab...

Varlam Şalamov yazırdı: “Mən bəşəriyyətin yenilənməsi naminə gedən uduzulmuş savaşın iştirakçısı olmuşam”. Mən bu savaşın, onun qələbə və məğlubiyyətlərinin tarixçəsini bərpa edirəm. Yer üzündə İlahi Səltənəti necə  də qurmaq istəyirdilər. Cənnət! Günəş Şəhəri! Hər şey onunla bitdi ki, yerdə qan dəryası, milyonlarla məhv olmuş insan həyatı qaldı. Lakin vaxt vardı ki, 20-ci əsrin heç bir siyasi ideyası kommunizmlə (və onun rəmzi olan Oktyabr inqilabı ilə) müqayisə olu­na bilməzdi, qərb intellektuallarını, bütün yer üzündəki insanları onun qədər cəlb edə bilən başqa bir şey yox idi. Raymon Aron rus inqilabını “intellektuallar üçün tiryək” adlandırırdı. Kommunizm ideyasının azı iki min yaşı var. Onu Platonun ideal və düzgün dövlət haqqında təlimində də,  Aristofanin “hər şeyin ümumi” olacağı dövr haqqında arzularında da tapa bilərik... Tomas Morda, Tommazo Kampanellada da... Daha sonralar Sen-Simon, Furye, Ouendə də. Rus ruhunda nəsə var ki, cəhd göstərib bütün bu arzuları gerçəkləşdirməyə vadar edirdi.

İyirmi il əvvəl biz lənətlənə-lənətlənə, göz yaşları içində bu “qırmızı” imperiyanı irəli aparırdıq. Bu gün isə yaxın keçmişimizə yalnız tarixi təcrübə kimi sakitcə baxa bilərik. Bu ona görə vacibdir ki, sosializm haqda mübahisə­lər hələ də səngimək bilmir. Dünyanı başqa cür görüb qavrayan yeni nəsil yetişib, amma Marksı, Lenini oxuyan gənclər də az deyil. Rus şəhərlərində Stalinin muzeyləri açılır, ona abidələr qoyulur.

“Qırmızı” imperiya artıq yoxdur, “qırmızı” adam isə qalıb. Hər şey davam edir.

 
 
  
Mətn bütöv halda "Xəzər" dünya ədəbiyyatı dərgisinin 4/2015 nömrəsində çap olunub


 

DİGƏR MƏQALƏLƏR