ÇAĞDAŞ FRANSIZ NƏSRİ - Erik-Emmanuel Şmitt

1960-cı ildə Sent-Fua-le-Lionda doğulub. Hazırda, dünyada ən çox oxunan fransız yazıçısı kimi şöhrət qazanıb. İnsan mənəviyyatının fundamental məqamları: ölüm, mövcudluq, din Şmitt yaradıcılığının ana xəttini təşkil edir. Yazıçının dünya dinlərindən bəhs edən, dörd povestdən ibarət “Sirli silsilə”si, istər ədəbiyyatşünaslar, istərsə də oxucular arasında böyük rezonans doğurub. Silsiləyə daxil olan əsərlər: “Milarepa” – buddizm, “Müsyö İbrahim və Quranın rəngləri” – sufizm və iudaizm, “Oskar və Çəhrayı xanım” – xristianlıq, “Nuhun övladları” – xristianlıq və iudaizm dinlərinin motivlərinə və onların dərkinə istinad edir. 

Erik-Emmanuel Şmittin əsərləri əsasında “Müsyö İbrahim və Quranın rəngləri”, “Odetta Tulemond”, “Təhlükəli əlaqələr”, “Oskar və Çəhrayı xanım”, “Əxlaqsız” filmləri çəkilib. Yazıçının dram əsərləri otuzdan çox ölkədə səhnələşdirilib. 

İtaliyanın “Prix Scrivere”, Fransanın “Prix des Grands Espaces” və “Molière”, Belçikanın “Grand Prix Etranger”, İsveçrənin “Prix Chronos”, Almaniyanın “Deutscher Bücherpreis” və “Prix Die Quadriga” mükafatları yazıçının qazandığı neçə-neçə ədəbiyyat ödüllərinin yalnız bir qismidir.

Tərcümə: Etimad Başkeçid

 

Oskar və Çəhrayı xanım

(roman)

 

Daniel Daryöya ithaf olunur

 

Əziz Tanrı! 

Adım Oskardır. On yaşım var, pişiyimizi, itimizi və bütün evimizi yandırmışam (deyəsən, yanğında qızıl balıqlar da qızardı), sənə birinci dəfədir yazıram, ona görə ki, dərslərdən başım açılmırdı. 

Əvvəlcədən deyim ki, yazılı çalışmalardan zəhləm gedir. Açığı, məcbur olmasam yazmaram. Ona görə ki, bər-bəzəkli sözlər mənlik deyil. Yazı-pozu – maraqlı yalan-palandı, bir sözlə, böyüklərin işidir. 

Sübut eləyə bilərəm. Məsələn, mənim məktubumun əvvəlini götürək: “Adım Oskardır. On yaşım var, pişiyimizi, itimizi və bütün evimizi yandırmışam (deyəsən, yanğında qızıl balıqlar da qızardı), sənə birinci dəfədir yazıram, ona görə ki, dərslərdən başım açılmırdı”. Eyni uğurla belə də yaza bilərdim: “Məni Yumurtabaş deyə çağırırlar, mənə yeddi yaşdan çox ver­məzsən, xəstəxanada yaşayıram, çünki xərçəng xəstəsiyəm, indiyəcən heç vaxt sənə üz tutmamışam, ona görə ki, ümumiyyətlə, sənin varlığına inanmıram”. 

Ancaq belə yazsaydım, işlər korlanacaqdı, mənə heç bir marağın qalmayacaqdı. Ancaq bu, mənə lazım deyil, əksinə, istəyirəm ki, işlərimlə maraqlanasan.

Mənə sənin köməyin lazımdır, vaxt tapıb maraqlansan, şad olaram.

Qoy hər şeyi sənə izah eləyim. Xəstəxana – əla yerdir, burada nə qədər desən kefikök böyüklər var, onlar çox hündürdən danışır, oyuncaqların əlindən tərpənmək olmur, çəhrayı xalalar uşaqlarla oynamaqdan ötrü sinov gedir, üstəlik, əlinin altında həmişə Bekon, Eynşteyn və ya Popkorn kimi dostların olur. Bir sözlə, yaxşı xəstəsənsə, xəstəxana – əsl kef çəkməli yerdir. 

Ancaq mən artıq yaxşı xəstə deyiləm. Mənə sümük iliyi köçürüləndən sonra hiss edirəm ki, daha onların xoşuna gəlmirəm. Bu gün səhər doktor Düsseldorf məni yoxladı, deyəsən, o da məndən narazıdır. Mənə elə baxırdı, elə bil nəsə pis iş tutmuşam. Amma əməliyyat olunanda özümü yaxşı aparmağa çalışırdım – doktorlar məni yuxuya verəndə cınqırımı da çıxarmadım, heç inildəmədim də, baxmayraq ki, bərk ağrıyırdım. Verdikləri dərmanların hamısını sakitcə içdim. Sözün düzü, hərdən doktor Düsseldorfun üzünə qayıtmaq istəyirəm, istəyirəm deyəm ki, “günah səndədir, məni yaxşı əməliyyat etməmisən”. Ancaq hər dəfə elə yazıq-yazıq baxır ki, ona heç nə deyə bilmirəm.  Doktor Düsseldorf kədərli baxışlarını gizlədə bilmir, ancaq təmkinli olmağa çalışır. Onda özümü daha çox günahkar hiss edirəm. Bilirəm ki, yaramaz xəstəyəm – onlara mane oluram, qoymuram təbabətin yaxşı şey olduğuna inansınlar.

Deyəsən, doktorun fikirləri yoluxucudur. Bizim mərtəbədə artıq hamı: tibb bacıları, praktikantlar, süpürgəçi qadınlar da mənə onun kimi baxırlar. Mən deyib-güləndə onların sifəti tutulur, zarafat eləyəndə zorla gülməyə çalışırlar. Həm də əvvəlkindən daha bərk gülürlər. 

Təkcə Roza Nənə dəyişməyib. Məncə, o, dəyişmək üçün çox yaşlıdır. Roza Nənədir də. Hə, Tanrı, onu səninlə tanış eləmək fikrində deyiləm; axı sənə məktub yazmağı o məsləhət görüb, deməli, onunla aranız sazdır. İş burasındadır ki, ona təkcə mən “Roza Nənə” deyirəm. Odur ki, onu təsəvvürünə gətirmək üçün fikrini cəmləməli olacaqsan: xəstə uşaqlara baxan çəhrayı xalatlı xalaların içində ən yaşlısı odur.

– Roza Nənə, neçə yaşınız var?

– Oskar, əzizim, sən on üç rəqəmli ədədi yadında saxlaya bilərsən?

– Gop eləməyin! 

– Gop eləmək fikrim yoxdur. Sadəcə, istəmirəm burada yaşımı bilsinlər, yoxsa məni qovacaqlar, daha görüşə bilməyəcəyik. 

– Niyə? 

– Buraya qanunsuz yolla düzəlmişəm. Xəstə baxıcıları çox yaşlı olmamalıdır. Mənim yaşım isə çoxdan ötüb. 

– Demək, sizin vaxtınız keçib, köhnəl­mi­siniz?

– Aha. 

– Yoğurt kimi?

– Ağzını yum!

– Yaxşı, balıq kimi səssiz olacağam. 

Çox ürəkli qarıdır, sirrini verməkdən qorxmadı. Ancaq mənə arxayın olmaqda düz elədi. Lal-kar olacağam, heç kəsə heç nə deyən deyiləm. Qəribədir, ondan heç kəs şübhələnmir. Gözlərinin dörd qırağını günəş şüasına oxşayan qırışlar basıb.  

Bir dəfə onun başqa bir sirrini də öyrəndim. Tanrı, qoy deyim, o dəqiqə yadına düşəcək.

Xəstəxananın bağçasında gəzişirdik, birdən nənənin ayağı palçığa batdı:

– Zəhrimar… Zibil!

– Roza Nənə, nə pis söyürsünüz!

– Mənə bax, koppuş, əl çək, necə istəyirəm, elə də danışıram. 

– Eh, Roza Nənə!

– Haydı, tərpən. Biz burda tısbağa yarışdırmırıq, gəzişirik!

Skamyada oturub, karamel yeyə-yeyə ondan soruşdum:

– Niyə söyüş söyürsünüz?

– Necə deyim, bu, peşə xəstəliyidir, Oskar. Yalnız ədəbli sözlərlə danışsaydım, çoxdan batıb qalmışdım. 

– Nə işlə məşğul olurdunuz ki?

– Desəm, inanmazsan…

– And içirəm ki, inanacağam.

– Ketçlə1 məşğul olurdum, arenalarda çıxış edirdim. 

– İnanmıram!

– Düz sözümdür! Adımı Lanqedoklu Ca­na­var qoymuşdular. 

Bundan sonra, hər dəfə kefim pozulanda, Roza Nənə xəlvətcə mənə öz sərgüzəşt­lərindən danışırdı. Lanqedoklu Canavarla Limuzenli Ət Maşınının tutaşması, döşləri top mərmisi boyda olan Şeytan Senklerlə iyirmi il sürən dava-dalaşı haqqında danışdıqları mənə ləzzət verirdi. Roza Nənə dünya kuboku yarışlarında ayaması Buhenvald Köpəyi olan Ulla-Ullanın kürəyini yerə vurubmuş. O vaxtlar Buhenval Köpəyinin qarşısına çıxan tapılmırmış, hətta Roza Nənənin pərəstiş etdiyi Dəmir Kürək də ondan çəkinirmiş. 

Bu tutaşmaları sanki öz gözlərimlə gö­rür­düm, Roza Nənəni rinqdə təsəvvür edirdim: əynindəki çəhrayı xalatı dalğalanan balacaboy qarı triko geymiş adamyeyənləri kötəkləyirdi. Mənə elə gəlirdi ki, bunların hamısı öz başıma gəlib. Özümü daha güclü hiss edirdim, düş­mənlərdən qisas alırdım. 

Tanrı, bütün bu dediklərimdən sonra Roza Nənəni yadına sala bilmirsənsə, onda “bəsdir!” deyib, istefa versən yaxşıdır.  Sözüm sənə aydındır?

Bir sözlə, əməliyyatdan sonra hamı məyus oldu. Elə kimya terapiyasından sonra da. İndi də ilik köçürmək istəyirlər, deməli, hələ ümid var. Doktorlara yazığım gəlir, məncə, bilmirlər neyləsinlər. Doktor Düsseldorfun – anam deyir, o, yaraşıqlı kişidir, amma mənə elə gəlir ki, qaşları çox qalındır – qırışığı açılmır, indi o, əliboş Şaxta babaya oxşayır. 

Nə isə, işlər şuluqdur. Bu barədə dostum Bekonla da danışdım. Əslində, dostumun adı İvdir, amma biz onu “Bekon” çağırırıq, çünki əməlli-başlı yanıb.  

– Bekon, mənə elə gəlir ki, doktorlar məndən soyuyub, daha üzümə xoş baxmırlar, onlara pis təsir edirəm.

– Boş-boş danışma, Yumurtabaş. Doktorlar elə-belə təslim olmurlar, həmişə ehtiyatda çoxlu ideyaları olur. Saymışam, onlar məni, ən azından, altı dəfə əməliyyat etməyə söz veriblər.  

– Yəqin, səndən ilham alırlar.

– Ola bilər. 

– Nədən çəkinirlər, niyə üzümə demirlər ki, öləcəksən. 

Elə bil Bekon xəstəxanadakı digər adamlar kimi birdən-birə kar oldu. Burada “ölüm” sözünü dilə gətirdinsə, heç kim eşitməyəcək. Düz sözümdür, elə bil bu söz quyuya düşür, çünki o dəqiqə hamı başqa şeylərdən danışmağa başlayır. Hamı belə eləyir. Roza Nənədən savayı.

Bu gün səhər-səhər onu sınamaq qərarına gəldim.

– Roza Nənə, deyəsən, öləcəyimi heç kəs mənə demək istəmir.  

Roza Nənə üzümə zilləndi. Görəsən, o da hamı kimi, özünü karlığa vuracaq? Yalvarıram, Lanqedoklu Canavar, təslim olma, danış!

– Oskar, nəyinə lazımdır ki, özün bildiyin şeyi başqalarından da eşidəsən?

Uff! Məni eşidirmiş!

– Roza Nənə, mənə elə gəlir ki, insanlar özləri üçün xəstəxana uydurur, əsl xəstəxana isə başqa cürdür. Özlərini elə aparırlar ki, sanki xəstəxanaya yalnız sağalmaq üçün gəlirlər. Amma buraya ölmək üçün də gəlirlər axı.

– Düz deyirsən, Oskar. Məncə, insanlar həyata münasibətdə də eyni səhvi buraxırlar. Biz unuduruq ki, həyat – zərif, kövrək, müvəqqətidir. Biz ölümsüz görünmək üçün əlimizdən gələni edirik. 

– Əməliyyatın mənə xeyri olmadı, elədir, Roza Nənə?

Roza Nənə cavab vermədi. Bu, onun “hə” demək üsuludur. Onu başa düşdüyümə əmin olandan sonra, mənə sarı əyilib, yalvarışlı səslə dedi:

– Bax ha… Mən sənə heç nə deməmişəm. And iç ki, öz aramızda qalacaq!

– And içirəm.

Deyilənlərə öyrəşmək üçün bir qədər susduq. 

– Oskar, – qarı birdən dilləndi,  – bəlkə Tanrıya məktub yazasan?

– Yox, Roza Nənə, sizdən gözləməzdim…

– Nə? 

– Sizdən gözləməzdim, elə bilirdim, məni aldatmazsınız.

– Səni aldatmıram axı.

– Elə isə, niyə Tanrıdan danışmağa baş­la­dınız? Şaxta baba haqqında nağıllara çox qulaq asmışam, bəsimdir.

– Oskar, Tanrı hara, Şaxta baba hara… 

– Yox, ikisi də bir şeydir, bu, “Baş piyləmə” səhmdar cəmiyyətidir!

– Bilirsən nə var? On üç il arenada çıxış etmişəm, yüz altmış altı döyüşdən yüz altmışında qalib gəlmişəm, onlardan qırx üçündə rəqibi nokauta salmışam, elə bilirsən, mən – Lanqedoklu Canavar Şaxta babaya inanıram?

– Yox.

– Elə isə, bil ki, mən Şaxta babaya yox, Tanrıya inanıram. 

Bu başqa məsələ! Adamlar belə deyirsə, onlara inanmalı olursan.

– Tanrıyla nə işim? Ona niyə yazmalıyam ki? – soruşdum.

– Onunla özünü o qədər də yalqız hiss etməyəcəksən.

– O yoxdur axı, onunla özümü necə yalqız hiss etməyə bilərəm?

– İstəsən, var olar, – o, mənim üzərimə əyildi, – ona inansan, getdikcə varlığını daha çox hiss edəcəksən. İnad göstər, səbirli ol, özün görəcəksən. Sənə çox faydası olacaq. 

– Ona nə yazım axı?

– Ona öz fikirlərini aç-söylə. Dilə gətirmədiyin fikirlər səni qarabaqara izləyir, yaxandan əl çəkmir, əl-qol açmağa qoymur, yeni fikirlərin yaranmasına da mane olur. Onları söyləməsən, beynin köhnə fikirlərin üfunət qoxuyan zibilliyinə çevriləcək. 

– Ola bilər.

– Özü də, yadında saxla, Oskar, hər dəfə Tanrıya üz tutanda, yalnız bir şey dilə. Unutma, yalnız bir şey!

– Roza Nənə, sizin Tanrı bu qədər zəifdir? Ələddin birdəfəyə cindən üç şey istəyə bilirdi…

– Ömür boyu üç şey istəməkdənsə, gündə bir şey istəmək daha yaxşı deyilmi?

– Yaxşı. Deməli, nə istəsəm diləyə bilərəm, hə? Oyun-oyuncaq, konfet, maşın…

– Yox, Oskar. Tanrını Şaxta babayla qarışıq salma. Sən ondan yalnız mənəvi şeylər istəyə bilərsən.

– Məsələn? 

– Məsələn, cəsarət, səbir, iradə.

– Hə, aydındır.

– Bundan başqa, Oskar, ondan təmənna eləyə bilərsən ki, başqalarının halına da acısın. 

– Daha nə! Roza Nənə, üz vurma, vur-tut günə bir istəyim var, onu da özümə saxlayacağam! 

Budur, Tanrı, sənə ilk məktubumu yazıram. Buradakı həyatım barədə sənə ucundan-qulağından danışdım. Burada mənə elə baxırlar, elə bil tibb elminə ziyan vermişəm. Xahiş edirəm, bu məsələyə aydınlıq gətirəsən: mən sağalacağam, yoxsa yox? “Hə”, ya “yox”? Elə də çətin iş deyil: “Hə” və “yox”. Lazım olmayanın üstündən xətt çəkirsən, vəssalam. 

    Sabaha qədər. Öpürəm,

Oskar

 

P.S. Ünvanını bilmirəm, məktubu sənə necə göndərim?

 

Mətn bütöv halda "Xəzər" dünya ədəbiyyatı dərgisinin 1/2016 nömrəsində çap olunub

DİGƏR MƏQALƏLƏR