SƏHNƏ - Semyuel Bekket

PAUZALARIN DEDİKLƏRİ  

(Semyuel Bekket haqqında söz)

 

İrlandiya kiçik bir ölkədir və əhalisi heç dörd milyon da deyil, Böyük Brita­ni­ya­nın tərkibindəki Şimali İrlandiyanı da əla­və etsək, söhbət, ümumilikdə, təx­mi­nən altı milyon əhalidən gedir, ancaq yal­nız elə XIX əsrin sonlarında, XX əsrdə ya­zıb-yaradan bu adlara fikir verin: F.O Keysi, B.Şou, O.Uayld, U.Yeyts, C.Coys, F.O Konnor, S. Bekket, Ş.Hini… 

Mən hələ ilk xatırladığım nasirlərin, dramaturqların, şairlərin adlarını çəkdim, ancaq elə bu adlar, əlbəttə, dünyamiqyaslı böyük ədəbiyyatdan xəbər verir və orasını da xatırladım ki, bu yazıçıların dördü (B.Şou, U.Yeyts, S.Bekket və Ş.Hini) Nobel mükafatı laureatlarıdır (Ceyms Coys isə Nobeldən kənarda qalıb!).

XX əsr ədəbiyyatının novator bir ədəbiyyat kimi formalaşmasında, yeni bədii-estetik cərəyanların yaranmasında – öz məxsusi estetik simasının müəy­yənləşdirilməsində bu yazıçıların çox ciddi rolu olmuşdur və bu baxımdan Coys yaradıcılığının dünya nəsrinə, Bekket yaradıcılığının isə dünya dramaturgiyasına təsiri yalnız ədəbiyyatşünaslıqda yox, ümumiyyətlə, dünya ictimai fikrində mübahisəsiz fakta çevrilmişdir.

Semyuel Bekket və Ejen İonesko – dünya dramaturgiyasında və teatr sənətində “Absurd teatrı” estetik hadisəsini yaratmış dramaturqlardır və Bekketin 1948-ci ildə yazdığı “Qodonu gözləyərkən” pyesi isə XX əsrin ən məşhur pyeslərindən biri, bəlkə də, birincisidir. 

Sosializm realizminin ədəbiyyatın, sənətin inkişafı və axtarışları prosesində dünyada yaranan hər hansı bir yeni  ədəbi-estetik cərəyanı yaxına buraxmadığı bir dövrdə, bəzi əsərlər Moskvadakı gizli “Samizdat”larda adi yazı makinası ilə çap olunub yayılırdı və 1970-ci illərin sonlarında “Yunost” jurnalında nəsr şöbəsinin müdiri M.Ozerova “Qodonu gözləyərkən”in “Samizdat” “nəşrini” (əldən-ələ keçmiş əzik-üzük qrankaları!) oxumaq üçün bir günlük mənə vermişdi.  

Yeri düşmüşkən, deyim ki, Meri Lazarevna Ozerova SSRİ Yazıçılar İttifaqının nüfuzlu və işgüzar katibi (o zamankı ədəbiyyat “generallarından” biri), tənqidçi Vitali Ozerovun xanımı idi və dünyanın qəribə işlərindən biri  də bu idi ki, Vitali Ozerov nə dərəcədə sosrealizm müdafiəçilərindən (və nəzəriyyəçilərindən) biri, rəsmi ədəbiyyat funksioneri idisə (hər halda zahirən belə idi), milliyətcə yəhudi olan mədəni və xeyirxah Meri Lazarevna bir o qədər açıqfikirli bir qadın idi. O zaman mən “Yunost” jurnalının gənc müəlliflərindən biri idim və Meri Lazarevna ilə aramızda qarşılıqlı etibara söykənən məhrəmanə bir münasibət yaranmışdı. Onun Moskva ziyalıları, xüsusən sosrealizm və ümumiyyətlə, Sistem müxalifləri arasında hörməti və etibarı var idi və “Samizdat” “nəşrlərini” də mən Moskvada olarkən çox zaman ondan bir günlük, iki günlük alıb, oxuyub, qaytarırdım.

Deyəsən, mən çox uzaqlara getdim.

Doğrusunu deyim ki, “Qodonu gözləyərkən” məndə güclü, ancaq ikili təəssürat yaratmışdı: bu, bir tərəfdən, uzağa (Şekspirə, L.de Veqaya, Molyerə…) getmirəm, elə yaxın keçmişimizin ilk növbədə Çexov, eləcə də O.Nil, B.Şou, Pirandello, Brext, Tenessi Uilyams, Anuy, Miller və b. böyük  realist dramaturqları yüksək qiymətləndirən bir oxucu (və gənc yazıçı) kimi mənim üçün həm gözlənilməz, həm də ədəbiyyatın ən adi qayda-qanunlarından kənara çıxmış qeyri-adi  bir təəssürat idi, digər tərəfdən isə bu pyes sübut edirdi ki, həmin “adi ədəbiyyat qayda-qanunlarından” kənarda da böyük ədəbiyyat yaratmaq mümkündür.

Aradan mənim ədəbiyyat haqqında düşüncələrim, ədəbi götür-qoylarım, saf-çürüklərimlə dolu bir onillik keçdi və 1980-ci illərin sonlarında – SSRİ-nin dağılmaq ərəfəsində olduğu dövrdə artıq Moskvanın böyük nəşriyyatları Bekketin əsərlərini nəşr etməyə başladı, Mən bu yazıçının romanlarını, pyeslərini oxuduqca bir daha aydın olurdu ki, adi, yaxud qeyri-adi “ədəbiyyat qanunları” anlayışının özü tamamilə şərti, hətta ədəbiyyatın mahiyyətinə, missiyasına zidd bir anlayışdır.

Bekketin trilogiyasındakı (“Molloy”, “Malon ölür”, “Adsız”) və dramatur­giyasındakı (“Xoşbəxt günlər”, “Oyunun sonu!”, “Kreppin son lenti” və s.) həyata münasibətdə mənasızlığın, yeknəsəqliyin, anlaşılmazlığın, paradoksun bədii ifadəsi, əslində (söyləyəcəyim bu fikir nə qədər qəribə səslənsə də!), əsrlərdən üzü bu tərəfə gələn böyük ədəbiyyata, o cümlədən realist ədəbiyyata yad yox, doğmadır. 

Baxın, bədii yaradıcılığı ilə realist ədəbiyyata hücum edən Semyuel Bekket Dante haqqında, Prust haqqında, XIX əsr fransız ədəbiyyatı klassikləri (Stendal, Balzak, Flober) haqqında çox orijinal, maraqlı və məzmunlu esselərin müəllifidir və avanqard Bekker, absurdlar müəllifi Bekket bu yazıçıların timsalında  realist ədəbiyyata ən yüksək qiymət verir.

Semyuel Bekket XX əsrin böyük intellektuallarından biridir və onun esselərini oxumaq kifayətdir ki, intellektinin miqyası səni heyrətə salsın. 

İlyas Əfəndiyev Balzakı çox bəyənirdi, kitabxanasında Balzakın rus dilində on cildliyi var idi və bu oncildliyi əvvəldən axıracan bir neçə dəfə oxumuşdu. Balzak haqqındakı ədəbiyyatla da yaxşı tanış idi, hansı fikirlərsə xoşuna gəlirdi, hansılarsa yox və mən bunu ona görə xatırlayıram ki, İlyas Əfəndiyevin vəfatından bir müddət sonra Bekketin Balzak haqqındakı essesini oxuyanda, doğrusu, çox təəssüf etdim ki, o, bu esseni oxumayıb.

 Bekket intellektual olduğu qədər də, görünür, hissiyyatlı bir insan olub və deməliyəm ki, onun bioqrafiyasında çox maraqlı, bəzi hallarda, bəlkə də, mistik və mənim simptomatik hesab etdiyim epizodlar az deyil. 

Bekket gənc yaşlarında ikən Ceyms Coysun ədəbiyyat işləri ilə bağlı katibi işləmiş və Coys ailəsi ilə yaxın təmasda olmuşdu. Coysun gözəl, ancaq psixi cəhətdən problemləri olan qızı Lyuçiya bu yaraşıqlı və erudisiyalı gənci sevir və hər vasitə ilə bu sevginin qarşılıqlı olmağına çalışırsa da, bu, mümkün olmur. Bekket Coys ailəsindən uzaqlaşır və yəqin, gənc və həssas qız psixoloji sarsıntılar keçirdiyi üçün xəstəliyi şiddətlənir, o, psixi xəstəxanaya aparılır.

Bekketşünasların yazdığına görə, onun ilk romanı “Gözəl və ortabab qadınlarla bağlı xülyalar”ın qəhrəmanlarından biri Sira-Kuzanın prototipi Lyuçiyadır və hərgah, doğrudan da, belədirsə, Lyuçiyanın taleyi, yəqin ki, Bekketə təsir edib (hər halda, romanla tanış olduqdan sonra, bu, mənim gümanımdır): o, özü həyatı boyu bir çox  psixoloji narahatlıqlar keçirib – özünə qapılıb, depressiyalara düşüb, içində anlaşılmaz bir panika yaranıb və s. Ancaq bütün bunlarla bərabər o, daima yazıb və bədii-estetik axtarışlar, ədə­biyyatda özünü tapmaq və təsdiq etmək ehtirası da daima onunla olub. 

Ancaq mənə elə gəlir ki, Bekket bəzən ifrata varır və xüsusən onun bəzi səhnəcikləri, sadəcə söz yığını təsiri bağışlayır və mənasızlıq naminə mənasız yazı yazmaq bir az oyunbazlığa oxşayır (bu sözlər, yəqin, Bekketin ruhunu incitməz – onun şöhrəti və dünya ədəbiyyatındakı nüfuzu müqabilində bu tənqid kiçik bir şeydir!). Misal üçün, onun “Gəliş-gediş” səhnəciyi (Azərbaycan dilinə də tərcümə olunub: “Dünya ədəbiyyatı” dərgisi, 2015, № 2) və buradakı personajlar və onların yaratdığı situasiya, məncə, məhz ifratın, aludəçiliyin ifadəsi və göstəricisidir, nəinki sənətin – buna görə, yenə də, misal üçün, “Kreppin son lenti”ndəki, yaxud “Addım­lar”dakı, eləcə də radio üçün yazılmış pyeslərindəki emossional təsir gücü “Gəliş-gediş”də yoxdur.

“Düyün” də Bekketin birpərdəli pyesidir və etiraf edim ki, bu kiçik pyesdəki azsaylı dialoqları tərcümə edərkən, mən bir az çətinlik çəkirdim, çünki – bu da bir paradoksdur! – bu dialoqlardakı quruluq, soyuq Bekket dramaturgiyasının səciyyəvi bir cəhətidir, onun bədii-estetik xüsu­siyyətidir. Bu yerdə tərcüməçi diqqətli olmalıdır, tərcümə zamanı Bekket dialoqlarını heç vəchlə “ətə-qana doldurmaq”, onlara emossional hərarət vermək olmaz, çünki bu, bədii qüsur yox, bədii üslubdur, stildir və o başqa məsələdir ki, həmin bədii üslubu, stili qəbul edəsən, bəyənəsən, ya da bəyənməyəsən, sənin estetik zövqün üçün məqbuldu, ya yox.

Bekket elə bir dramaturqdur ki, onun pauzaları dialoqlarından az söz demir, bəzi hallarda isə həmin pauzaların dediyi daha da artıq olur.

Bekket “Düyün”ü Vaslav Havelə ithaf edib – Havel çex dramaturqu, sonralar Çexoslovakiyanın Prezidenti, daha sonra isə Çexiyanın Prezideni idi, ancaq 1970-80-ci illərdə o, daha çox bir dissident kimi, Çexoslovakiyanı SSRİ asılılığından, totalitar rejimdən qurtarmaq uğrunda mübariz kimi məşhur idi.

Mən bilmirəm, Bekket ilə Havel tanış idilər, ya yox, ancaq, görünür, bu ithafda şəxsi münasibətlərdən daha çox, dün­yagörüşü doğmalığının, ideya yaxınlığının rolu olub.

“Düyün”də söhbət harasa tələsən rejissorun assistent vasitəsi ilə teatr səhnəsində tamaşa hazırlamasından gedir – zahir bundan ibarətdir, daxil, yəni ideya-bədii mündəricat isə əsarətin və özbaşınalığın (R. – rejissor), itaətin və nifrətin (A. – assistent), tam bir hüquqsuz­luq və məlulluğun (Q. – baş qəhrəman) ifadəsindən ibarətdir.

Başqasının kiçicik bir təşəbbüsünü belə qətiyyətlə və dərhal rədd edən R. əmrəmüntəzir A.-nın vasitəsilə bütün kaprizlərə dözən (və görünür, artıq hər cürə kaprizlərə öyrənmiş, bu kaprizləri mənən qəbul etmiş!) Q.-nı səhnədə tədricən soyundurur, bədənini rənglədir, ancaq sonda isə tamaşada Q.-nın yalnız başı göstərilir.  

Bekketin “Düyün”də təqdim etdiyi teatr səhnəsi – həyatdır, buradakı riyakarlıq (A.-nın itaətkarlığı və eyni zamanda, R.-nın murdarlığı ona keçməsin deyə, cibində əsgi gəzdirməsi) və mütləq əmrlər, sosial bərabərsizlik və ədalətsizlik Bekket səh­nəsinin yox, bəşəri həyatın mahiyyətindədir – dünən də belə idi, bu gün də belədir və Bekket absurdlarının (Bekket ümidsizliyinin) dediyinə görə sabah da belə olacaq.

Ancaq bir cəhəti də qeyd etmək istə­yi­rəm ki, bu dediklərim Bekket yaradıcılığı ilə bağlı mənim düşündüklərim, mənim yozumumdur, bir başqası isə başqa cür düşünə bilər, onun yozumu da fərqli olar. Üçüncü bir nəfər isə, ümumiyyətlə, heç nə düşünməz və oxuduğu absurdu həmi­şəlik bir kənara atar – Bekket sənətinin özünəməxsusluğu da ondadır ki, həmin üçüncü oxucunun ixtiyarını və səlahiyyətini əlindən almır.

Burası da, yəqin, maraqlı (və parodoksal!) bir faktdır ki, məlum olduğu kimi, Vaslav Havel əsərlərində dünya xəritəsində olmayan “Absurdistan” adlı bir ölkə yaradıb və bu məchul ölkədə  qanunların və idarəçiliyin absurdları normaya çevrilib. Bekket isə öz absurdunu “Absurdistan”nın müəllifinə ithaf edib.

 

 

E l ç i n

 

17 aprel 2016

Bakı

 

 

Tərcümə: ELÇİN

 

 

D    Ü    Y    Ü    N

 

Vaslav Havelə

 

 

İ ş t i r a k   e d i r l ə r:


Rejissor (R.)

Qadın – onun assistenti (A.)

Baş qəhrəman (Q.)

Dyuk – səhnə arxasında işıqçı (L.)

 

 

Məşq gedir – sonuncu şəkilə son düzəlişlər.

Boş səhnədir. A. ilə L. işığı təzəcə quraşdırıblar. R. da indicə gəlib. R. ön səhnənin sol tərəfindəki kresloda əyləşib. Xəz palto. Palto ilə həmahəng  papaq. Yaşının və xarici görkəminin əhəmiyyəti yoxdur. A. onunla yanaşı dayanıb. Ağ köynək. Başıaçıq. Qulağının ardına ka­ran­daş qoyub. Yaşının və xarici görkə­minin əhəmiyyəti yoxdur. Q. səhnənin ortasında, kub şəklində olan altlığın üs­tündə dayanıb. Boz rəngli altlığın hündürlüyü qırx santimetrdir. Onun başında – yanları enli qara şlyapa. Əynində ətəyi topuğunacan uzanan qara rəngli xalat. Yalın ayaqlar. Başını aşağı dikib. Əlləri cibindədir. Yaşının və xarici görkəminin əhəmiyyəti yoxdur. R. və A. Q.ya baxırlar.

Uzun pauza.

 A. (nəhayət). O sənin xoşuna gəlir?

R. Belə də…

Pauza.

Bu altlığı niyə qoyublar?

A. Parterdən ayaqları görünsün.

          Pauza.

R. Bu şlyapa nəyə lazımdı?

A. Sifətini daha yaxşı gizlətmək olsun.

Pauza.

R. O xalat nə üçündü?

A. Hər tərəf qara olsun.

Pauza.

R. Paltarın altından nə geyib?

A. Q.-nın  yanına gedir.

 De görüm.

A. yerində donub-qalıb.

A. Gecə pijaması.

R. Rəngi?

A. Kül rəngində.

R. Siqaret çıxarır.

R. Alışqan.

A. bayaqkı yerinə qayıdaraq R.-nın siqaretini yandırır və yenə də yerində donur.

R. siqaret çəkir.

Onun kəlləsi necədi?

A. Sən onu görmüsən.

R. Mənim yadımdan çıxır.

A. Q.-nın yanına gedir.

De görüm.

A. donub-qalıb.

De görüm.

A. Saçları adda-budda yonulub.

R. Rəngi?

A. Kül rəngində.

Pauza.

R. Əlləri niyə cibindədi?

A. Hər şey tutqun görünsün.

R. Lazım deyil.

A. Yazıram. 

A. qeyd dəftərini çıxarıb, qulağının ardından karandaş götürərək yazır.

(Bərkdən.) “Əllərini cibindən çıxarsın.”

A. qeyd dəftərini cibinə, karandaşı da qulağının ardına qoyur.

R. Onlar nəyə oxşayır? 

A.-nın onu anlamadığı üçün əsəbiləşir. 

Əlləri nəyə oxşayır?

A. Sən onları görmüsən.

R. Mənim yadımdan çıxır. 

A. Dyupyuitren.

R. Necə?

A. Cərrah.

R. A-a-a… Dyupyuitren…

Pauza.

Dırnaqları uzundu?

Pauza.

(Acıqlı.) Mən səndən soruşuram ki, dırnaqları uzundu?

A. Düzəltmək olar.

R. İki dırnaq.

A. Yumruğunu sıxsa… 

R. Sıxmasın.

A. Yazıram.

A. qeyd dəftərini çıxarır, karandaşı götürərək yazır.

(Bərkdən.) “Yumruğunu sıxmasın”.

A. qeyd dəftərçəsini cibinə, karandaşı da qulağının ardına qoyur.

R. Alışqan.

A. onun yanına qayıdaraq, R-nın siqa­retini yandırır və yenə donub dayanır.

Bu nədi belə? 

A.-nın onu anlamadığı üçün əsəbiləşir.

Get, onu soyundur. (Öz xronometrinə baxır.) Tez elə, iclasım var.

A. Q.-nın yanına gedib, onun xalatını çıxarır. Q. tamam biganədir və imkan verir ki, nə istəyirlər etsinlər. A. xalat əlində, kənara çəkilir. Əynində bozarmış köhnə gecə pijaması olan Q. başını aşağı salıb, əllərini də yumruqlayıb. R. ilə A. Q.-nı nəzərdən keçirirlər.

A. Bu cür sənin daha çox xoşuna gəlir?

Pauza.

O, titrəyir.

R. Elə də titrəmir. Şlyapanı.

A. yaxınlaşıb Q.-nın şlyapasını başın­dan çıxarır və əlində tutaraq kənara çəkilir. Pauza.

A. Səncə, əmgəyi necədi?

R. Ağartmaq lazımdı.

A. Yazıram.

A. xalatı və şlyapanı əlindən yerə buraxıb, qeyd dəftərini çıxarır, karandaşı qulağının ardından götürərək yazır.

(Bərkdən.) “Kəlləni ağartmaq”.

Yenə dəftəri cibinə, karandaşı qula­ğının ardına qoyur.

R. Əlləri. 

A.-nın onu anlamadığı üçün əsəbi­ləşir.

Əllərini açsın. Tez. 

A. irəli gedib Q.-nın yumuruqlarını açır və geri çəkilir.

Ağartmaq.

A. Yazıram.

A. qeyd dəftərini çıxarıb, karandaşı götürərək yazır.

(Bərkdən.) “Əllərini ağartmaq”.

Dəftəri cibinə, karandaşı qulağının ardına qoyaraq Q.-nı nəzərdən keçirir.

R. Nədi? Nəsə elə deyil? (Həyəcanla.) Hə? Nə?

A. (çəkinə-çəkinə). Bəlkə… bəlkə, əllərini bir-birinə birləşdirək?

R. Hə, indi olar…

A. irəli gedib Q.-nın əllərini bir-birinə birləşdirir və geri çəkilir.

Qaldır.

A. irəli gedib Q.-nın bir-birindən yapışmış əllərini qurşağından bir az yuxarı qaldırır və geri çəkilir.

Qaldır.

A. irəli gedib Q.-nın əllərini sinəsinə qədər qaldırır.

 Dayan!

A. geri  çəkilir.

Belə yaxşıdı. Yaxşı çıxır. Alışqan.

A. əvvəlki yerinə qayıdıb, onun siqaretini yandırır və donub dayanır. R. siqaret çəkir. İkisi də Q.-nı nəzərdən keçirir.

A. O titrəyir.

R. Titrəsin də.

Pauza.

A. (çəkinə-çəkinə). Bəlkə… kiçik bir… kiçik bir… buruntaq taxaq?.. Cilovlayaq?..

R. (qəzəblənərək). Bu nə ideyabazlıqdı belə?! Bu nə təşəbbüs maniyasıdır?! (A.-nı yamsılayır.) “Kiçik bir buruntaq”! Bu nə  yekun sözü demək maniyasıdır?! Son söz artıq deyilib! (Yenə A.-nı yamsılayır.) “Kiçik bir buruntaq”! Bu nə ideyabazlıqdı belə?!

A. Sən əminsən ki, o, ağzını açıb bir söz deməyəcək?

R. Bəli. Ağzından bir söz də qaçır­mayacaq. (Xronometrinə baxır.) Daha vaxtım yoxdu. Zaldan baxaram. (Gedir.)

R. bir daha səhnədə görünməyəcək. A. özünü kreslonun üstünə atır, sonra cəld ayağa qalxır, cibindən əsgi çıxarıb hiddətlə kreslonun oturacağını və söy­kə­nəcəyini silir,  əsgini yerə tullayıb, yenidən oturur. Pauza.

R. (səhnə arxasından; elə bil uşaq zırıldayır). Ayaq barmaqlarını görmürəm. (Əsəbi.) Birinci sırada oturmuşam, ancaq ayaq barmaqlarını görmürəm.

A. (ayağa qalxaraq). Yazıram.

A. qeyd dəftərini və karandaşı götürüb yazır.

(Bərkdən.) “Pyedestalı qaldırmaq”.

Dəftəri cibinə, karandaşı qulağının ardına qoyur.

R. (eyni tərzdə). Sifəti görünə bilər.

A. Yazıram.

Qeyd dəftərini və karandaşı götürüb yazmaq istəyir.

R. Başını aşağı əy. 

A.-nın onu anlamadığına görə hirslənir.

Get, onun başını aşağı əy.

 A. qeyd dətərini cibinə, karandaşı qulağının ardına qoyub, Q.-nın yanına gedir və onun başını daha da aşağı əyib, kənara çəkilir.

Bir az da.

A. irəli gedib, Q.-nın başını bir az da aşağı əyir.

Dayan.

A. kənara çəkilir.

Əla.

Pauza.

Çılpaqlıq lazımdır.

A. Yazıram.

A. qeyd dəftərini çıxarır və karandaşı götürmək istəyir.

R. Tez ol də. Tez elə.

A. dəftəri cibinə qoyur və Q.-ya yaxın­laşıb tərəddüd içində dayanır.

Yaxasını aç.

A. Q.-nın pijamasının yuxarı düymə­lərini açır. Q.-nın sinəsi görünür. A. kə­nara çəkilir.

Ayaqları. Qılçaları.

A. yaxınlaşıb Q.-nın pijamasının bir balağını çırmalayaraq qaldırır və kənara çəkilir.

O birisini.

A. eyni şəkildə o biri balağı da çırmalayıb qaldırır və kənara çəkilir.

Dizini.

A. irəliləyib pijamanın hər iki balağını çırmalayaraq, daha da yuxarı qaldırır.

Ağartmaq.

A. Yazıram.

A. dəftəri və karandaşı götürüb yazır.

(Bərkdən.) “Bədənini ağartmaq”.

A. dəftəri cibinə, karandaşı qulağının ardına qoyur.

R. Düzəlir! Lyuk burdadı?

A. (çağırır). Lyuk!

Pauza.

(Daha da bərkdən.) Lyuk!

L. (səhnə arxasında uzaqdan). Gə­lirəm.

Pauza.

(Səsi yaxından gəlir.) Yenə nə isə elə deyil?

A. (R.-ya müraciətlə). Lyuk burdadı.

R. Qoy hər tərəfdən işığı götürsün.

A. texniki ifadələrlə binagüzarlıq edir. İşıq yavaş-yavaş sönür. Səhnədə ancaq Q. ilə A. görünür.

Ancaq başı.

A. texniki ifadələrlə binagüzarlıq edir. Q.-nın bədəni yavaş-yavaş qaranlıqda itir. İşıq yalnız onun başının üzərinə düşür. Uzun pauza.

Əla!

Pauza.

A. (çəkinə-çəkinə). O… bir dəqiqəlik… ancaq bircə dəqiqəlik bşını qaldıra bilər ki… onun sifətini görsünlər?

R. (qəzəblə). Bu nə ideyabazlıqdı belə?! Bunu necə başa düşək? (A.-nı yamsılayır.) “Başını qaldırsın”! Necə bilirsən, biz hardayıq, hə? Pataqoni­ya­dayıq? (Yenə A.-nı yamsı­layır.) “Başını qaldırsın”! Bu nə ide­yabazlıqdı belə?

Pauza.

Belə. Finalımız yaxşı alındı. Təkrar edək. Tez. Tələsirəm.

A. (Lyuka). Təkrar edək. O, tələsir.

Q.-nın bədəninə yavaş-yavaş işıq düşür. Pauza. Səhnə yavaş-yavaş işıq­lanır.

R. Dayan!

Pauza.

Başla… Hop-p!..

Yavaş-yavaş səhnəyə qaranlıq çökür. Pauza. Q.-nın bədəni yavaş-yavaş qaranlıqda itir. İşıq yalnız onun başına düşüb. Uzun pauza.

Əla! Əla! Aləm olacaq! Mən bunu indidən hiss edirəm.

Pauza. Uzaqdan alqış səsləri gəlir. Q. başını qaldırıb zənnlə zala baxır. Alqışlar get-gedə azalır və kəsilir. Sükut. Uzun pauza. Baş yavaş-yavaş qaranlıqda itir.

DİGƏR MƏQALƏLƏR