ESSE - Con Faulz

Tərcümə: İlqar Əlfi

Dünya şöhrətli ingilis romançısı və esseisti, postmodernizm janrının ən tanınmış simalarından biri. 1926-cı ildə İngiltərənin Esseks qraflığının Li-on-Si şəhərində anadan olub. “Kolleksiyaçı”, “Maq”, “Fransız leytenantın məşuqəsi”, “Barama”, “Daniel Martin”, “Mantissa” kimi romanların, bir sıra fəlsəfi əsərlərin və “Aristos” adlı esselər toplusunun müəllifidir.

“Kolleksiyaçı” və “Fransız leytenantın məşuqəsi” romanları ekranlaşdırılıb.

2005-ci ilin 5 noyabrında Dorset qraflığının Laym-Ricis şəhərində, 79 yaşında vəfat edib. 

 

 

ARİSTOS

– ...Bir çox qeydlər ehkam şəklində ifadə olunan fikirlərdən ibarətdir – bu isə müəllifin öz əqidəsini yeritmək istəyindən deyil, sırf bədii priyomlarla oxucuya təsir etmək imkanını heçə endirmək niyyətindən irəli gəlir. Fikirlərimin ifadə olunduğu formaya görə bəyənilməyini heç istəməzdim, mənim istəyim onların özünü bəyəndirməkdir.

– Bu, dialoq deyil. Yazdıqlarım dialoqun yalnız bir səsidir. Və bəri başdan deyirəm: onları qəbul edib-etməməkdə tam azadsınız.

– Yazdıqlarımın bəziləri hər cür mülahizə və ümumiləşdirmənin tipik qüsurundan – sübutsuzluqdan xali deyil. Belə vəziyyətlərdə yeganə sübut sizin daxili razılığınız; yeganə təkzib isə daxili narazılığınız olacaq. Müasir filosofların çoxu sübutsuz qənaətin elmi baxımdan mənasız bir şey olduğu fikrində israrlıdırlar; lakin mən, fəlsəfənin yalnız bir elm olması ilə də razılaşa bilmərəm: bu, qətiyyən belə deyil və heç vaxt da olmayacaq.

– Mən hər şeydən qabaq şairəm və yalnız ondan sonra aliməm. Bu, sadəcə bioqrafiyamın bir faktıdır, qeydlərimlə tanış olmaq ərəfəsində sizə tövsiyyəm deyil.

– Mən insana sağlam düşüncə verildiyinə inanıram və aşağıda təqdim etdiklərimin hamısı da elə bu qənaətə, bu inama söykənir.

 

Təsadüfün labüdlüyü

 

– Bəşəriyyət bəşər övladı üçün ən yaxşı, ən uyğun şəraitdə yaşayır. Bu heç də  ümumi şəraitin mütləq sizin üçün, mənim üçün, başqa bir fərd üçün, bu və ya başqa dövr üçün, bu və ya başqa dünya üçün də ən yaxşısı olmalıdır iddiası demək deyil.

– Yaşadığımız şərait bizim üçün mümkünlərin ən yaxşısıdır, çünki bu şərait son təsadüf üçün bitib-tükənməz imkanlar yaradır: başqa sözlə desək, onun aparıcı, əsaslı prinsipi həmişə təsadüf olaraq qalacaq, amma qeyri-məhdud yox, məhdud təsadüf olaraq. Sərhədsiz təsadüf dünya düzəninin fiziki qanunlar olmadan yaranması demək olardı – yəni, bitməz və hər şeyi ehtiva edən bir xaos.

– Öz iradəsini əyan edən, bizi “eşidən”, dualarımıza cavab verən, mərhəmətli Allah xaos şəraitində bütün sadə insanların görmək istədiyi, yolumuzun üstündəki bütün təsadüfləri, nə üçün yaşayırıqsa onu, bütün xoşbəxtliyimizi bir göz qırpımında məhv edərdi. 

– Təsadüf bizi təsadüflərə uyğun şəkildə yaşamağa vadar edir. Bizim bütün həzzlərimiz onunla bağlıdır. Mənə qalsa özüm üçün nə qədər desən, həzz səbəbləri fikirləşə bilərəm, onun ləzzətini əvvəlcədən, istədiyim qədər duya da bilərəm, lakin son nəticədə, ondan həzz ala biləcəyəmmi – bu da bir təsadüfdən asılıdır.

– “Mən varam”sa, deməli, “yox idim”, “olmaya bilərdim”, “olmaya bilərəm” və “olmayacam”.

– Bizim varlığımızın nəsə bir əhəmiyyəti olsun deyə, hədəf və həzzimiz olsun deyə, hər zaman bütövlük içində yaşamalı olacağıq – içindəki bütün fərdi mahiyyətlərə tam biganə olan  bir bütövlük içində. Onun biganəliyi, konkret olaraq, onda təzahür edir ki, hər fərdi varlığın var olma müddəti və taleyi mahiyyət etibarilə, böyük ehtimalla, təsadüflərdən asılıdır. 

– Biz əzab, ölüm, dərd, faciə dediyimiz şeyləri azadlığımızın bədəli adlandırmalıydıq. Bu əzabkeş azadlığın yeganə alternativi əzabsız qeyri-azadlıqdır.

 

Allah-allah oyunu

 

– Təsəvvür edin ki, siz allahsız və dünya düzəninin qaydalarını müəyyənləşdirməlisiz. Həmin an İlahi Çətinliklə üzbəüz qalacaqsız: yaxşı hökmdarlar dövləti idarə edərkən, hamıya bərabər gözlə baxıb ədalətli qərar verməlidirlər. Lakin idarəçilik fəaliyyəti, bir haldan başqa, heç bir hallarda eyni dərəcədə ədalətli ola bilməz. 

– İlahi Çətinlikdən İlahi Çıxış yolu idarə olunanların “idarə etmək” sözünü dərk etdikləri anlamda idarə etməmələridir; yəni, elə bir vəziyyət yaranır ki, idarə olunanlar özləri özlərini idarə edirlər. 

– Əgər Yaradan olsaydı, atacağı ikinci addım özünü kənara çəkmək olmalıydı.

– Zərləri masanın üstünə atın və otaqdan elə çıxın ki, oyunçular belə, ora girdiyinizdən xəbər tutmasınlar.

– Düzgün insan tərbiyəsi və bütövlükdə düzgün tərbiyə inkişaf azadlığı verir, yəni bütün təsadüflərə məhdud çərçivədə şərait yaradır.

– Bütövlük – fironların kosmos xülyası, qulların ucaltdığı ehramlar deyil. Bizim ehramın qübbəsi yoxdur, çünki o, ehram deyil. Biz, onunçün  heç vaxt qübbəni görmək nəsibi olmayacaq qul  da deyilik, çünki qübbə sadəcə, yoxdur. Ola bilsin ki, yüz ildən sonra həyat indikindən qeyri-mükəmməl olacaq; lakin ondan sonrakı yüz il ərzində bir az da qeyri-mükəmməlləşəcək . Mükəmməlliyin xiffətini çəkmək mənasızdır, çünki biz nəhayətsiz “processus”a nə vaxt qədəm qoysaq, eyni uğurla gələcəyin üfüqlərinə aqibət nostaljisi ilə baxıb, özümüz üçün daha yaxşı zamanların mənzərəsini çəkə bilərik. Mükəmməllik arzusu həm də ona görə ziyanlıdır ki, kamilliyin istənilən sərhədi bədxassəli şiş kimi indimizi çulğayır. Mükəmməllik xiffətini çəkənlər üçün sabahkı günün mükəmməl hədəfləri bugünümüzdə istifadə etdiyimiz istənilən qeyri-kamil vasitəyə haqq qazandırmaqdır.

– Biz heç nə tikmirik – biz sadəcə tikirik.

– Kainatımız bütün mümkünlərin ən yaxşısıdır, çünki içində bütün arzularımıza çatacağımız “vəd olunmuş məkan”yoxdur. Biz arzulamaq üçün yaranmışıq: arzulamamaq küləksiz dünyanın yel dəyirmanları olmaqdır.

– Emili Dikinson: Əgər yay aksiom olsaydı, onda görün, qarda hansı tilsimlər gizlənərdi?

– Biz mümkün vəziyyətlərin ən yaxşısındayıq, çünki acazıq sirli olan heç nədən xəbərimiz yoxdur; biz “nə üçün” sualının cavabını, sabah nə olacağını heç vaxt bilməyəcəyik; biz Allahı heç vaxt tanımayacağıq, onun olub-olmadığını heç vaxt yəqinləşdirməyəcəyik; özümüzü heç vaxt dərk etməyəcəyik. Dünyamızı, dünyanı dərkimizi dörd bir tərəfdən əhatə edən sirli divarlar bizim xəyal qırıqlığına uğramağımız üçün deyil, üzümüzü gələcəkdən geriyə, bu günə, həyata, hal-hazırkı mövcudiyyətimizə çevirməyimiz üçündür.

 

Nəhayətlilik və nəhayətsizlik 

 

– Kosmos – məkan-zaman axınında baş verən hadisələrin; alovların, atomların, formaların, toqquşmaların, cəzb olunmaların, mutasiyaların həndəsi silsilə şəklində sonsuzluğa qədər artmasıdır; Qanun özünün Xaosla qarşıdurmasından yalnız bu yolla salamat çıxa bilər; və yalnız bu yolla Xaos özünün Qanunla qarşıdurmasında salamat qala bilər.

– Yalnız sonsuzluğa qədər artan kosmosda qayda və qaydasızlığın əbədi var olması mümkündür və kosmosun mənası yalnız onun sonsuzluğa qədər artıb genişlənməsindədir. Və deməli, onu yaratmayıblar, o, daim var olub.

– Yaradılmış nəyinsə son variantı ağlasığmazdır. Əgər yaradanın faili-muxtar olmadığını fərz etsək, onun bir zamanlar bundan xəbərdar ola-ola heç bir şey etmədiyini, başqa bir zamansa birdən-birə götürüb bütün əskikləri düzəltdiyini güman etmək absurd olardı. Nəyə inanmaq daha asandır? Bir nəsnənin daim olmasına, yoxsa bir zamanlar heç nəyin olmamasına?

– Xristianlıq dünyanın yaranışının əvvəli, ortası və sonu olduğunu öyrədir. Qədim yunanlar isə yaradılışın zamandan kənar proses olduğunu hesab edirdi. Bunların hər ikisi doğrudur. Bütün yarananların və bundan irəli gələrək, bütün fərdlərin əvvəli və sonu var; universalın, kosmikin isə əvvəli və sonu yoxdur.

– Bizim qalaktika sıxıla bilər, yaxud dağılıb özü öz üzərinə tökülə bilər – qırmızı yerini mavi ilə əvəz edər. Bütün qalaktikalar bir yerdə, sanki gah genişlənən, gah da sıxılan qəlbi xatırladır və onun ulduzlar arasındakı sərin yerlərində bəşər nəslinin sporları yetişir; payızın kollapsında əbədi susacaq, genişlənib sıxılan bir qəlb. Bəlkə, elə qalaktikalar da əbədi genişlənəcək.  

– Sonsuzluq-Simurq quşu, yaxud sonsuz genişlənmə. İstənilən halda, müasir astrofiziklər Heraklitin ağlına gələni artıq çoxdan bilirlər: günəşlərin hər biri getdikcə daha çox közərəcək və axırda mütləq öz ulduzlar sistemini məhv edəcək. Pəncərənizdən boylanın: gördüyünüz nə varsa, alovdan-alova keçid mərhələsində olan donmuş alovdan başqa bir şey deyil. Şəhərlər, tənliklər, sevib-sevilənlər, mənzərələr, hər şey bir hədəfə – hidrogen putasına doğru gözüyumulu şütüyür. 

– Biz öz kainatımız üçün başlanğıcların başlanğıcı olan bir nöqtəni müəyyən edə bilsək belə, yəqin ki, əlimiz yetən müşahidə nöqtəsinin görünən üfüqlərindən kənarda mövcud olan (bəlkə də, heç olmayan) nəsnənin öz başlanğıcını hardan götürdüyünü aydınlaşdıra bilmərik. Bizim müasir biliklərimizin sərhədlərindən kənarda yerləşən nə varsa, hamısını elmi baxımdan yox hesab etmək daha asandır, lakin məntiq nöqteyi-nəzərindən şanslar eyni olsa da, praktiki ehtimal baxımından onların hamısı mənim tərəfimdədir.

– Heç bir şey – hətta ayrılıqda qəbul edilmiş kosmos belə öz sırasında tək deyil, əvəzində isə, hər şey öz mövcudiyyətində tam unikaldır.

– Əgər hər hansı bir kosmos nəhayətsizdirsə, deməli, onun axırı yoxdur. Lakin axırı olmayan heç nəyin konkret hədəfi də ola bilməz . Beləliklə, onun yeganə hədəfi vasitələri olur. O, ona görə var olur ki, var olsun.

– Yalnız bir proses bütün şüurlu məxluqlara bərabər əhəmiyyətə malik olmaq imkanı verir – o da əbədi davam edən prosesdir. Təkamülün üz qoyduğu hansısa konkret məqsəd olsaydı, onda bizim hamımız ehram tikən fironun qulları olardıq. Lakin əgər məqsəd yoxdursa və bu, yalnız nəhayətsiz kainatda mümkündürsə, onda siz (hansı dünyadan, yaxud hansı əsrdən gəlməyinizdən asılı olmayaraq) və mən bərabərik. Siz də, mən də, bizim hamımız eyni yamacdayıq – elə bir yamac ki, həm irəliyə, həm də geriyə bərabər qədər uzanır. Bu, tamlığın sonsuzluğuna ən böyük dəlildir. O heç vaxt yaranmayıb və heç zaman bitməyəcək – ona görə ki, bütün var olanlar, məhz onun içində bərabər şəraitdə var ola bilsinlər. 

 

“Allah”

 

– Mən bu sözü adi mənasından ayıra bilməyim, bütün insan assosiasiyalarından fərqləndirməyim üçün dırnaqda verirəm.

– “Allah” vəziyyətdir. Güc, varlıq, təsir deyil. O, nə “kişidir”, nə “qadın” – o, “orta”dır. O, mövcud olmaq, yaxud olmamaq deyil, həm mövcudluqda, həm də elə mövcudluqdan kənarda eyni vəziyyətdir.

– Lakin insan şüurunun olmayan bir şeyin var olana necə təsir edə biləcəyini anlamağa qüdrəti çatmadığından, elə güman edirlər ki, “Allah” var və həmin təsirin də mənbəyi elə odur. Bizim “Allah” haqda, onun niyyətləri barədə məlumatsızlığımız daim sonsuz olacaq. “Allah nədir?” soruşmaq “Sonsuzluq nə vaxt başlayıb, nə vaxt qurtarır?” soruşmaq qədər mənasız bir şeydir.

– Var olmağı sonda, yaxud, potensial olaraq, dərk etmək mümkündür; “Allah” isə sonsuz dərəcədə dərkolunmazdır. Bizim prinsipcə öyrənə biləcəyimiz ən böyük şey, varlığın niyə olduğu kimi olması; davam etmək üçün hansısa qanunlara, tərkib hissələrinə ehtiyac duymasıdır. Onun, ümumiyyətlə, nə üçün var olduğunu biz nə tez, nə gec – heç vaxt bilməyəcəyik.

– Məsum Avqustin: “Biz Allahın nə olduğunu deyil, nə olmadığını bilirik” – deyirdi. Mövcud olmaq fərdidir, deməli, “Allah” fərdi deyil. Mövcudiyyət dəyişir, deməli, “Allah” dəyişməzdir. Mövcudiyyət müdaxilə gücünə malikdir, deməli, “Allah”ın belə bir gücü yoxdur. Mövcudiyyətin sonu var, deməli, “Allah”ın sonu yoxdur. Lakin “Allah” həm də hər yerdədir, çünki bütün varlıqlar (və deməli, fərdi olanlar) hər yerdə ola bilməz.

– “Allah” yoxdur; lakin onun yoxluğu kainat miqyaslı var olma kimi duyulmadır. “O” maddi varlıqlarda qəbul olunduğu kimi var ola bilməz; amma bu həmin vəziyyətdə maddi orqanizmlərin mənasız sayılması demək deyil. Məsələn, əgər iki nəfərin dalaşdığını görüb müdaxilə etmirsinizsə (hərçənd ki, müdaxilə edə bilərdiniz), faktiki olaraq, müdaxilə etməməyinizlə müdaxilə etmiş olursunuz; “Allah” məsələsində də, vəziyyət eynən belədir.

– Bütöv – mahiyyətcə elə bir situasiyadır ki, onda prinsiplər və hadisələr hər şey, fərdi mahiyyət isə heç nədir. Çünki bütöv, fərdi varlığa tam biganə olur, “Allah”ın hər şeydə bütövə hüsn-rəğbəti olmalıdır. “Allah” öz rəğbətini var olmamağı, mütləq dərkolunmazlığıyla göstərir. Başqa sözlə desək, “Allah” u-vey və u-mindir – “hərəkətsiz” və “adsız”.

– “Dao de szin” (“Yol və ləyaqət kitabı”, eramızdan əvvəl IV-III əsrlər – çinli təfəkkürünün təməl bilik mənbəyi və nəinki Çin, hətta bütün dünya mədəniyyətinə böyük təsir göstərmiş əsər. Əsərin əsas ideyası əşyaların kənar təsirə imkan verməyən təbii düzəni, “səmavi iradə” yaxud “mütləq yoxluq” kimi yozulan “dao” anlayışıdır. Kitabın məzmunu və onun müəllifi barədə mübahisələr indiyədək səngimək bilmir.)

LXVII. Əgər o, nəyəsə bənzəsəydi, bütün mənasını çoxdan itirmişdi.

LVII. Müdrik söyləyir: Mən heç nə etmirəm, xalq özü dəyişir. Mən hərəkətsizliyə üstünlük verirəm və xalq özü düzəlir. Mən müdaxilə etmirəm və xalq özü rifah içində yaşayır.

LI. O, kəhkəşanlara həyat verir və bu zaman onlara sahib çıxmaq iddiasında olmur; onlara mərhəmət göstərir, amma minnətdarlıq tələb etmir; onların qayğısını çəkir, amma hakimiyyətini tətbiq eləmir.

X. Siz xalqı sevərək dövləti idarə edə və eyni zamanda fəaliyyətsiz qala bilərsinizmi?

1 – Əgər fərdi varlıq əzab çəkirsə, bu, yalnız tamın, bütövün əziyyət çəkməməsi üçündür. Bu, yalnız fərdiləşmiş materiya dünyasında mümkündür – əsas keyfiyyəti təsadüf, zaman və təbəddülat olan bir dünyada.

 

Sirr

 

– Biz nə üçün olduğumuzu, ümumiyyətlə, hər şeyin niyə və nə üçün olduğunu heç vaxt öyrənə bilməyəcəyik. Bizim bütün elmimiz, bütün incəsənətimiz təməlində materiyanın tam nəhayətsiz strukturu kimi bu mənasızlığı qoruyub saxlayır və bizim kifayətlənməli olduğumuz  yeganə güman bu mənasızlığın zəruri olmasından və Materiyanın bitməz varlığına rəğbətindən ibarətdir. 

– Biz istəyirik ki, başımızın üstündə sahibimiz olsun, o isə yoxdur. Bizə xas olan, səbəb – iyerarxiya üslubunda düşünməkdir. Proses və “Allah” eyni dərəcədə əbədidirlər. Bizim müvəqqəti və bitən olmağımız onları, onların səbəbsizliyini dərk etmək iqtidarında deyil.

– “Allah”ın səbəbi, onun səbəb olduğu şeylərdədir; zəruriliyi, varlığı üçün zəruri olduğu şeylərdədir və biz bunu dərk edə bilmərik.

– Biz, son nəticədə, niyə və nə üçün yaşadığımızı anlamadığımız üçün yaşamağa davam edirik. Bilməməzlik, yaxud təsadüfün oyunu insan üçün hava-su kimi vacib olan bir şeydir.

– Biz, istənilən var olan əşyanın yoxluğunu təsəvvür edə bilərik. Bizim onun, həqiqətən, var olduğuna əminliyimiz qismən o, olmaya da bilərdi fikiriylə möhkəmlənir. Forma və həcm arxasında daim bir yoxluq görünür – yoxluğun kabusu.

– Atom müsbət və mənfi hissəciklərin məcmusudur, eynən, hər bir şey onun varlığı və yoxluğunun məcmusu olan kimi. Bu, istənilən, hətta ən sadə əşyaların belə ən qaranlıq özəyi, sirri, varlığı-yoxluğudur.

– İoann Skot Eriugena: Allah əvvəldən özünü tam olaraq tanımır. Əgər özünü tam tanısaydı, özünə təyin verərdi və onun sərhədi də olardı. Lakin, onun özü barəsində bildiyi hər şey elə öz yaratdıqlarından ibarətdir. Yaradılmışlar – onların potensial mümkün biliyi – onların sirridir: Allahda olan və Allah üçün olan sirr. Bütün bunlar, eyni dərəcədə, insana da aiddir.

– “Allahın” laməkan yoxluğu, elə gündəlik həyatda yoxluq, sirr, ölçüyəgəlməz potensial imkanlar duyğusudur; bu, özündəki mahiyyətlə onun qavrayışı arasında vurnuxan əbədi tərəddüddür; bu, elə bir ölçüdür ki, bütün qalan ölçülər yalnız ona nisbətdə var olur. Üzərində şəkil olan ağ vərəq, üstündə bina tikilmiş ərazi, içində səs gizlədən sükut, duyğu, yaxud əşyaya əbədi davam etmək imkanı verməyən gerçəklik  – bütün bunlar “Allah”dır.

– Sirr, yaxud bixəbərlik – enerjidir. Elə ki, sirri faş edirsən, o, enerji mənbəyi olmaq keyfiyyətini itirir. Biz sualları aydınlaşdırmaq məqsədiylə, suallarımızın arxasınca getdikcə, daha dərinə varırıqsa, suallara cavab verildikdə, onun məhvedici olmaq təhlükəsi anı yetişir. Biz çayın qarşısına bənd çəkmək istərkən, onun yalnız mənbəyini bağlaya bilirik və bunun günahı elə özümüzdədir. Lakin “Allah” dərkolunmazdırsa, biz əsl ekzistensial sirrin mənbəyini bağlaya bilmərik. “Allah” – bütün sualların və axtarışların enerjisidir və bu nəzər nöqtəsiylə bütün hərəkətlərin, iradə ifadəsinin mahiyyətcə, yeganə mənbəyidir. 

 

Ateizm

– Özüm özümü ateist saymıram, buna baxmayaraq, “Allah”ın yuxarıda ifadə olunan konsepsiyası və bizim qaçılmaz nəzarətsizliyimiz məni, əslində ateist olsaydım, özümü necə aparardımsa, elə də aparmağa vadar edir.

– Dinlərə hansı hüsn-rəğbətimin olmasından, onların ayrı-ayrı davamçılarına hansı məhəbbəti bəsləməyimdən, onlarda hansı tarixi, yaxud bioloji zərurət görməyimdən, hansı metafiziki həqiqət duymağımdan asılı olmayaraq, heç vaxt dinləri reallığın həqiqətə uyğun izahı kimi qəbul etməmişəm. Burada, dinlərin mənim üçün qeyri-inandırıcılıq dərəcəsi məndən müsbət insan keyfiyyətlərinə nisbətdə, nə qədər inam tələb etmələrindən və onların öz ilahilərinə hansı müdaxilə imkanı verməsindən birbaşa asılıdır.

– Mən təsadüf və sonsuzluq şəraitində yaşayıram. Ətrafımda kosmos var – qalaktik çəmənliklər, zülmət fəzanın nəhayətsiz ənginlikləri, ulduz çölləri, qaranlıq və nur okeanları. Və onlarda hər şeyə diqqət edən Allaha nisbətdə heç bir qayğı, heç nəyə məxsusi mərhəmət  hissi yoxdur. Lakin mən hər yerdə canlı bir müvazinət, gərgin bir titrəmə, hər şeyi ehtiva etməsinə rəğmən, sirli bir sadəlik görürəm, işığın bitməz nəfəsini duyuram. Və mən dərk edirəm ki, var olmağa, təsadüfün hakim olduğu, amma tamlığın heç bir təsadüfə tabe olmadığı bir həyatı yaşamağa məhkumam. Bunu görüb başa düşmək, şüurlu olmaq, bunu qəbul etmək isə, insan olmaq deməkdir.

 

İnsan məmnuniyyətsizlikləri

 

– Niyə biz yaşadığımız bu dünyanın bəşəriyyət üçün bütün mümkün dünyaların ən yaxşısı olmadığını düşünürük? Biz niyə bədbəxtik?

– Gəlin, ən mühüm məmnuniyyətsizliklərimizi sadalayaq. Mən deyirəm ki, onların hamısı bizim xoşbəxtliyimiz üçün zəruridir, çünki onun cücərdiyi münbit şəraiti onlar yaradır.

 

Ölüm

– Biz ölümə iki səbəbdən nifrət edirik. O, həyata vaxtından qabaq nöqtə qoyur və biz ondan sonra nə olacağını bilmirik.

– Bəşəriyyətin savadlı qisminin böyük əksəriyyəti həyatdan sonrakı həyatı şübhə altına alır. Aydındır ki, burda mümkün olan yeganə elmi yanaşma aqnostisizm mövqeyidir: biz sadəcə olaraq, sonra nə olacağını bilmirik. Biz bir Mərc Vəziyyətindəyik.

– Mərc Vəziyyəti – gələcəklə bağlı hansısa hadisəyə əmin ola bilməmək vəziyyətdir; amma eyni zamanda, həm də elə bir vəziyyətdir ki, onun təbiətilə əlaqədar müəyyən şeyləri aydınlaşdırmağına həyati zərurət duyuruq. Biz, belə bir vəziyyətlə təxminən, cıdırda at yarışları ərəfəsində, qalibin kim olacağını bilmək istəyərkən qarşılaşırıq. Ən pis halda, əlimizdən fal açmaq; ən yaxşı halda, keçmiş nəticələri analiz etməklə, bütün faktorları nəzərə alıb dərindən araşdırma aparmaqla müəyyən bir qənaət hasil etmək gəlir. Təcrübəli oyunçular bilir ki, ikinci üsul onların marağına daha çox cavab verir; həyatdan sonrakı həyat və fiziki ölüm arasında seçim edərkən, biz də məhz bu üsuldan istifadə etməliyik. İki atımız var, amma seçəcəyimiz yol təbii ki, üçdür – çünki biz onların arasında qəti seçim etməyə də bilərik – yəni aqnostisizm mövqeyində qalarıq. 

– İlk olaraq Mərc Vəziyyətindən anologiya gətirən Paskala görə cavab bəlli idi: burada mütləq xristian inancını – həyatdan sonrakı həyatı, həmin sonrakı həyatda hər kəsin qiymətinin veriləcəyini deyən inancı seçmək lazımdır. Bu, səhv olsa, nə itiririk? Heç bir şey. Düzdürsə, əvəzində, hər şey qazanmış oluruq.

– Paskalın müasiri olan ən qatı ateist də bununla razılaşa bilərdi ki, (əksəriyyətin onlar üçün rahat olan cəhənnəm alovuna inandığı ədalətsiz bir cəmiyyətdə) axirət dünyası ideyası – istər həqiqi olsun, istərsə yalançı – cəmiyyətə xeyirdən savayı, heç nə gətirə bilməz. Lakin cəhənnəm alovu konsepsiyası indi nəinki başqa adamlar, hətta ilahiyyatçıların özləri tərəfindən belə rədd edilir. Cəhənnəm onun varlığına hamının eyni dərəcədə inandığı bir dünyada ədalətli olardı; elə bir dünyada ki, iradə azadlığına tam şərait yaratsın, başqa sözlə desək, arasında həm kişilər, həm qadınlar olmaqla, bütün insanlar bioqrafik və bioloji baxımdan tam eyni olsunlar. İnsanın öz davranışında xarici mühit və şəraitlə nə dərəcədə uyğunlaşdığı haqda mübahisə aparmaq olar, amma bu uyğunlaşmanın əhəmiyyətli dərəcədə var olması, artıq danılmaz faktdır. 

– Ölümdən sonrakı həyat ideyası insanı israrla təqib edir, çünki o, daim qeyri-bərabərliyin hökmranlığı altındadır. Özü də bu ideya yalnız yoxsullar, şikəstlər, tarixin çarəsizləri üçün cəlbedici deyil; bu ideya bütün saf adamlara xas olan ədalət hissinə bir təskinlik verir, – özü də, çox vaxt bu ideyanın, ədalətsiz bir cəmiyyətdə “status qvo”nun bərqərar olmasıyçün tətbiqi onlarda, paralel olaraq bir ikrah hissi də doğurur. Axirət həyatına inam hardasa mütləq ədalət sisteminin və mütləq ədalət məhkəməsinin varlığına söykənir – hamıya əməllərinə görə qiymət veriləcək vaxt da bəllidir, bunun hansı meyarlar əsasında ediləcəyi də. 

– Lakin insan, əslində heç də axirət həyatı arzulamır – onun bütün arzuları ədalətin axirətdə deyil, burda və indi təntənəsi ilə bağlıdır. Onlar elə bir həyat istəyirlər ki, axirətə ehtiyac öz-özünə aradan qalxsın. Ölümdən sonrakı həyat real həyatdakı peşmanlıqlar müqabilində xoş bir nağıl, psixoloji qoruyucu klapan olaraq qalır.

– Bizim dünyada ədalətin təntənəsinə özümüz nail olmalıyıq; bizim Axirətə inamımız nə qədər çox azalırsa və biz dünyamızdakı ədalətsizliyin təzahürlərinə qarşı mübarizə aparmırıqsa, özümüzü bir o qədər böyük təhlükəyə məruz qoyuruq.

– Bizim dünyanın beyni nasaz qurulub. O vaxt ki, ona axirət həyatı adlanan mifdən ibarət yanacaq tökürdülər, o, uzun əsrlər boyu işləyir, qızdırmırdı. Lakin indi yağın səviyyəsi təhlükəli həddədək düşüb. Bax ona görə də aqnostisizm mövqeyində durmaq artıq kafi deyil. Biz artıq cıdırda mərcimizi başqa ata qoymalıyıq: bir həyatımız var o da, cism və şüurun tam yox olması ilə bitir.

– Və biz, bu həyatdakı lənətimiz və o biri həyatdakı nicatımız üzərində yox, indiki dünyamızda yaxınlarımız haqda düşünməliyik.

– Ölümə nifrət etməyinizə səbəb olan ikinci məqam isə onun demək olar, həmişə çox tez gəlməyidir. Biz belə bir illüziyaya inanırıq ki, guya əbədi yaşasaydıq, daha xoşbəxt olardıq. Bu illüziya da Axirətin bir nemət olduğu barədə ideyadan çox uzaq deyil. Heyvani arzular onları razı salan hər bir nəsnənin davam etməsini israrla tələb edir. Cəmi iki yüz il əvvəl qırx yaşına çatan adam orta ömür həddinə yetişmiş hesab olunurdu və çox ola bilər ki, daha iki yüz il sonra yüzyaşlı insanlar bugünkü yetmişyaşlılar kimi adiləşsin. Amma onda da yüzyaşlılar ömürlərinin daim uzanmasını arzulayacaqlar.

– Ölümün vəzifəsi bu həyata bir gərginlik gətirməkdir; biz fərdi həyatımızı nə qədər uzadıb, onun təhlükəsizliyini nə qədər artırırıqsa, onun gərginliyini bir o qədər azaltmış oluruq. Bizə ləzzət verən hər şey edama məhkum olan birinin son ziyafəti kimi acı dadır, – bu, təxminən, həyatın əbədi olmadığını bilən şairin duyğularının güclənməsi, ya da döyüşdən dönməyəcəyini bilən gənc əsgərin hissləri kimi bir şeydir.

– Bizim yaşadığımız hər bir həzz, həyatımızda daha bir həzzin azalmasıdır; yaşanan hər gün təqvimdəki daha bir vərəqin qopmasıdır. Və biz yaşadığımız günün həzzi ilə onun ötəriliyinin ayrılmazlığını heç cür qəbul etmək istəmirik. Əgər bizim həyatımız onu uzatmağa dəyirsə, bu, yalnız ona görədir ki, onun “dəyəri” və müddəti – keyfiyyəti və zamanı – relyativist riyaziyyatdakı zaman və məkan məfhumları qədər ayrılmazdır.

– Həzz ölümün məhsuludur – ölümdən can qurtarmaq deyil.

– Əgər o dünyada həyatın varlığını isbat etmək mümkün olsaydı, həyat birmənalı şəkildə korlanardı. O, bütün mənasını itirər, intihar isə xeyir əməl sayılardı. Yeganə mümkün cənnət əvvəl harada yaşadığımızı bilmədiyimiz yerdədir.

– İyirminci əsrdə iki tendensiya müşahidə olunur; birincisi bizi səhv yolla apararaq ölümün də həyata bənzər bir şey olduğunu düşünüb onu ram etmək, ikincisi isə ölümün üzünə dik baxmaqdır. Ölümü ram edənlər Axirətdəki həyatlarına inanırlar; ölümdən sonrakı ritualların diqqətlə icra olunması da elə bundan qaynaqlanır. Onlar ölümə münasibətdə evfemistik mövqe tuturlar: onlar üçün “ölmək” elə “getmək”, “daha yaxşı dünyaya köçmək”dir. Onlarda həqiqi ölüm prosesi, vücudun sonradan çürüməsi yasaq altında olan mövzulardır. Bu qəbildən olan insanlar özlərinin mental quruluşları ilə daha çox qədim misirlilərə bənzəyirlər. 

– “Getmək, çəkilmək, köçmək” – faktı, artıq vizual səviyyədə belə yalançı anologiyadır. Bizə gündəlik həyatımızın hər bir anından bəllidir ki, yerini dəyişən bütün cismlər, yerdəyişmədən əvvəl olduğu kimi, prosesdən sonra da eyni halda qalırlar. Belə çıxır ki, biz məntiq və şüura zidd olaraq, həyatı da fəzada buna bənzər bir yerdəyişmə kimi qəbul edirik.

– Ölüm bizdə və bizdən kənardadır; yanımızdadır – hər otaqda, hər küçədə, hər çöldə və hər meşədə, hər maşında, hər təyyarədədir. Ölüm elə bir şeydir ki, biz var olduqca o, hər an bizə doğru gəlir; bizim var olduğumuz hər an isə çox qısadır – masa üstünə tullanan zərlərin yeni kombinasiyada durması qədər qısa. Biz daim zər atırıq.

– Ölü olmaq – heç bir şey olmamaq, ümumiyyətlə, olmamaqdır. Ölərkən, biz “Allah”ın bir parçasına çevrilirik. Bizim qalıqlarımız, abidələrimiz, bizdən daha uzun ömür sürən tanışlarımız, yaxınlarımız tərəfindən qorunan xatirələrimiz hələ qalır, amma “Allah”ın bir parçasına çevrilmir, əvvəlki kimi prosesin bir parçası olmağa davam edir. Lakin bu qalıqlar həyat deyil, bizim varlığımızın daşlaşmış izləridir. Bütün böyük dinlər ölümün heç nə olduğunu sübut etməyə çalışır. Onun ardınca yeni həyat gəlir. Bəs onda niyə bu həyat yalnız insan üçündür? Ya da, niyə yalnız insanlar və heyvanlar üçündür? Niyə cansız əşyalar üçün deyil? Və bu nə zamandan bəri yalnız insan üçün olub? Görəsən, Sinantrop insanınadək, yoxsa, ondan sonra?

– İctimai cərəyanlardan biri ölümü gizləmək, onun üzərini evfemizmlərlə örtmək, onun varlığını istisna etməyə çalışdığı zaman, digəri onu əyləncələr proqramının baş nömrəsi kimi təqdim edirdi – qətllər barədə süjetləri, müharibəni-filanı, lap elə vestern janrını götürün. Lakin bizim əsrimiz qocalıb əldən düşdükcə, bu yalançı ölümlər bir az da yalançılaşır və mahiyyətcə gizli evfemizm rolunu ifa etməyə başlayır. Sevimli pişiyinin real ölümü uşağa televiziya qanqsterlərinin, kovboylarının, hindularının “ölümü”ndən daha pis təsir göstərir.

– Məlumdur ki, biz ölüm deyəndə, fərdlərin yox olmasını nəzərdə tuturuq; və bu zaman materiyanın itməməsi, onun yalnız müəyyən dəyişikliyə məruz qalması barədə söylənənlər bizə təskinlik vermir. Biz fərdiləşmiş formaya yas tuturuq, onun ümumiləşmiş məzmununa yox. Lakin bizim gördüyümüz hər şey ölümün metaforalarıdır. Bütün sərhədlər, bütün ölçülər, bütün yolların sonu – ölümdür. Hətta baxmaq da ölümdür: ondan sonra heç nə görə bilmədiyimiz, baxışımızın öldüyü bir nöqtə həmişə var – imkanlarlımızın tükəndiyi hər bir hədd yetişəndə, biz ölürük.

– Zaman ölümün cismi və qanıdır; ölüm nə kəllə sümüyü, nə skelet deyil; saat siferblatı, seyrək qaz okeanında şütüyən bir günəşdir. Siz bu cümləni sonadək oxuyana kimi, hansısa hissəciyiniz ölüb getdi. 

– Ölüm özü də ölür. Sizin yaşadığınız hər an ölüm ölür. Sənin neştərin hardadır, Ölüm? Qələbən hanı? (İncildən olan məşhur bir kəlamın dəyişdirilmiş variantı. – tərc.) Ölüm üzərində qələbə dirilərə məxsusdur, ölülərə yox.

– İyirminci əsrdə həyat səviyyəsi, onu təmin etmək üçün minimum həddi düşünməyən bütün ölkələrdə həyatın həzzlərinə marağın kəskin şəkildə artması ilə səciyyələnir. Söhbət yalnız Axirətdəki həyata inamın ölməsi ilə də əlaqədar deyil. Bunun səbəbi həm də nüvə silahının varlığındadır, ölümün bu gün daha real, daha əlyetən olmasıdır.

– Ölüm insana nə qədər labüd gəlirsə, həyat bir o qədər həqiqi görünür.

– Mənim bildiyim və sevdiyim bütün şeylər bir anda son zərrəciyinədək yandırıla bilər: London, Nyu-York, Paris, Afina – bir anda yox olar. Mən 1926-cı ildə dünyaya gəlmişəm; amma bir göz qırpımında baş verə biləcək hadisələrə baxanda, mənim anadan olmağımdan qırx bir il deyil, bütöv bir dövr keçib, arxada isə sadəlövhlüyümüz qalıb. Lakin mən itirilmiş sadəlövhlüyümüzə acımıram. Mən həyatı indi az yox, daha çox sevirəm. 

– Bədənim dərinin içində olduğu kimi, ölüm məni öz içində gəzdirir. Mən onsuz kiməmsə, o ola bilməzdim. Ölüm mənim yaxınlaşdığım dəhşətli qapı deyil; o, məni ona aparan yoldur.

– Kişi olduğum üçün, ölüm mənim arvadımdır və indi o çılpaqdır, gözəldir, paltarımı soyunub onu sevməyimi gözləyir. Bu, zərurətdir, bu, məhəbbətdir, bu, digəri üçün yaşamaqdır – başqa heç nə deyil. Mən bu vəziyyətdən qurtara bilmirəm, bilmirəm və heç istəmirəm də. O istəyir ki, mən onunla birləşim, – öz erkəyini yemək üçün öldürən dişi hörümçək kimi yox, sevən bir arvad kimi istəyir. İstəyir ki, biz aramızdakı bütöv və qarşılıqlı hüsn-rəğbətə birlikdə sevinək, artaq, çoxalaq. Mövcudiyyətimin davam etməsində yaxşı nə varsa, onun mənə, mənim ona təsirimdən qaynaqlanır. O, fahişə deyil, əlaqə saxladığım üçün utandığım, tezliklə unutmağa, bəzən də, ümumiyyətlə, olmadığını təsəvvür etməyə çalışdığım məşuqəm deyil. Elə real həyatdakı arvadım kimi, o da mənim üçün vacib olan istənilən həyat vəziyyətini canlandırır, o, büsbütün mənim həyatımın içindədir – hardasa arxada, qabaqda, altda, üstdə, üzbəüzdə yox, məhz içində. Mən onu tam qəbul edirəm – bu anlayışın bütün çalarlarında qəbul edirəm və mənim üçün daşıdığı əhəmiyyətə görə ona hörmət edirəm, sevirəm.

 

Can haqqında mif 

 

– Balaca olanda, kornuelli nənəm mənə deyirdi ki, sahildəki zir-zibillərin arasında hərdənbir tapdığım dəniz molyusklarının tərtəmiz yuyulmuş ağ çanaqları dəryada batan dənizçilərin canıdır və bu həqiqət olmasa da, bu kimi çoxəsrlik xalq inanclarından gələn hansısa başqa konkret obrazlar hər birimizin içində yer edib. Lap həmin o çanaqlar barədə sonralar aydınlaşdırdığım və dərk etdiyim həqiqətə (onlar gec-tez saralır, ovulub tökülürlər) bənzər hansısa həqiqətləri özüm üçün aydınlaşdırmağıma rəğmən, bu belədir.

– İnsan öz vücudunun ölümə qalib gəlmək gücündə olmadığını etiraf etməli olub. Və budur, indi də, bədəninin ən əlçatmaz və sirli hissəsini, beynini götürüb elan edir ki, guya onun bəzi funksiyaları ölümə təslim olmur.

– Beyində gedən elektrokimyəvi reaksiyaların nəticəsi olmayan bir fikir, bir qavrayış, duyum dərki, dərkin dərki deyilən şey yoxdur. “Mənim canım ölməz və qeyri-maddidir” – bu bir fikirdir, ideyadır; bu, həm də müəyyən hüceyrələrin başqa hüceyrələr tərəfindən qeyd olunan aktivliyidir.

– İnsan beyni kimi mürəkkəb bir maşın təbii ki, həm özünüdərki, həm vicdanı, həm də “can”ı yaratmalı idi. O mütləq öz mürəkkəb quruluşundan ləzzət almalıdır; o, özü haqda metafiziki miflərə pərvəriş verməlidir. Hər nə varsa, quraşdırıla bilər və deməli, onu dağıtmaq da olar: burda heç bir tilsim, magiya, “fövqəltəbii”, “parapsixoloji” nəsnə yoxdur.

– Maşınlar “ölü” materiyadan düzəlir, beyin isə “canlı” materiyadan. Lakin “ölü” ilə “canlı” arasındakı sərhəd itib. Kimsə “ölü” materiyadan mürəkkəbliyinə görə insan beyninə məğlub olmayan bir maşın düzəldə bilməz; lakin beyinin mürəkkəbliyi (texniki cəhətdən onun eynisini düzəltməyin mümkünsüzlüyü bunu isbat edir) qismən ondadır ki, bu orqan “canlı” materiyadan düzəlib. Guya bizim mexaniki insan beyni düzəldə bilməməyimiz, maşınla beyin arasındakı mexaniki funksiyalarla təbiəti “can”la bağlı olan fikirlər arasındakı həqiqi fərqi deyil, elmi və texniki bacarıqsızlığımızı nümayiş etdirir. 

– Ölümdən sonra yerdə mexanizm qalır – həyatına son verilmiş, çürüyən mexanizm. Şüur bir aynadır, nəyisə əks etdirən aynanı əks etdirən ayna; bu otağa düşən hər şey nəhayətsizliyə qədər əks oluna bilər və bu əkslər bir-birinin əksi ola bilər. Lakin otaq dağılıbsa, onda artıq nə ayna var, nə əkslər – heç nə yoxdur.

– Şüurun ayrıca bir canlı mexanizm olduğu barədə mif qismən, bizim “mən” əvəzliyi ilə kifayət qədər azad davranmağımızdan doğur. “Mən” hansısa bir əşyaya – üçüncü əşyaya çevrilir. Biz daim elə vəziyyətlərə düşürük ki, özümüzü suçsuz hiss edir və belə fikirləşirik: “Əgər seçimim olsaydı,  olmaq istədiyim kimi olmadığıma görə, günahım olmazdı”, ya da “Mən günahkaram”. Özünü bu tərzdə ittiham etmək və özünə bəraət qazandırmaq bizdə obyektivlik, özünü ittiham etmək bacarığı illüziyası yaradır. Və deməli, biz fikir yürütməyə qadir bir nəsnəni – bizdən ayrı olan “can”ı kəşf edirik. Lakin “can” həm də müşahidə aparmaq, yadda saxlamaq, müqayisə etmək və bir də davranışın ideal obrazlarını yaradaraq onu qorumaq bacarığıdır. O bir mexanizmdir, tilsimli şüalanma, spiritual emanasiya yox, Müqəddəs Ruh da yox, insan beynidir.

– Həyat ölüm müqabilində ödənişimizdir, bunun əksindən başqa, bir şey deyil. Həyatımız nə qədər pisdirsə, biz bir o qədər çox ödəyirik; nə qədər yaxşı yaşayırıqsa, bir o qədər az ödəyirik. Həyat təkamül təcrübəsinin, intellektin, biliklərin cəmidir və bu cəm müəyyən işıqlı anlar yaradır və onda bizim qarşımızda güc sərf etməyə dəyən daha dərin hədəflər, niyyətlərimizə uyğun gələn daha həqiqi nəticələr canlanır. Biz indi belə bir aydınlığın kandarında durmuşuq: ölümdən sonra həyat yoxdur. Bunun mənə indi, oturub yazımı yazarkən qonşu otaqda heç kəsin olmadığı aydın olan qədər, başqalarına da aydın olacağı gün uzaqda deyil. Düzgün olan həm də budur ki, qalxıb qonşu otağa keçərək orada kimsənin olmadığını mütləq dəqiqliklə isbat edənədək bunu dəqiq söyləyə bilmərəm, lakin bütün dolayı dəlillər mənim haqlı olduğumu göstərir. Ölüm – daim boş olan otaqdır.

– Axirət həyatı, canın ölməzliyi haqda bir-biriylə əlaqəli böyük miflər, bizimlə reallıq arasına girməklə, öz məqsədlərinə sıx xidmət ediblər. Onların yox olması ilə hər şey dəyişəcək – məna da elə hər şeyin dəyişməsindədir.

 

Təcrid

– İnsanın elmi-texniki bisavadlığı ucbatından köhnə dinlər və fəlsəfələr ona qarşı o qədər də mehriban olmayan dünyada bir sığınacaq idi. Yanımızdan ötməkdən qorx, çünki Bizim arxamızda kədər və dəhşətdən başqa, heç nə yoxdur.

– Kandarın o üzündə soyuqdur, xoşagələn bir şey yoxdur – anan bunu durmadan deyir; lakin günlərin birində uşaq böyüdüyü evi tərk edir. Bizim əsrimiz hələ də kandarını yenicə aşdığımız birinci gününü yaşayır və biz özümüzü çox tənha hiss edirik; azadlığımız artıb, lakin bununla bir yerdə tənhalığımız da güclənib.

– Bizim stereotiplər üzərində qurulan və durmadan stereotiplər istehsal edən cəmiyyətimiz özümüzü getdikcə daha tənha hiss etməyimizə xidmət edir. Bizə fərqli maskalar sırıyır, bizi əsl mahiyyətimizdən uzaqlaşdırır. Biz iki dünyada yaşayırıq: köhnə, isti, antroposentrik mütləqlərin və sərt nisbiliklərin real dünyasında. Bu, sonuncusu nisbilikdir və onun reallığı bizi dəhşətə gətirir, təcrid edir, məhvə sürükləyir.

– Cəmiyyət tərəfindən ciddi nəzarət bu təcridolunmanı yalnız paradoksal şəkildə gücləndirməkdədir. Cəmiyyət nə qədər çox müdaxilə və nəzarət edərək mərhəmətli samirəli  rolunu oynayırsa, hər bir fərd özünün gizlində olan “mən”i ilə bir o qədər tənha və gərəksiz olur.

– Biz getdikcə, bənzəmək istədiyimiz idealdan nə qədər uzaq olduğumuzu daha çox başa düşürük. Getdikcə, daha az inanırıq ki, insan anadan olduğu və ətraf mühitdən gördüyü təsirlərə görə formalaşmalı olduğundan tamam fərqli ola bilər. Elm bizim mexaniki təbiətimizi nə qədər çox açırsa, “azad” insan bir o qədər mühasirəyə salınmış vəhşi heyvana bənzəyir, hər birimizin içində pusqu qurmuş Robin Qud fərdi şüurun qalın meşəliklərində gizlənir.

– Lakin bütün bu tənhalıqlar bizim böyüməyimizin, yetkinləşməyimizin, tanış kandardan kənara tək çıxmağımızın, azadlığımızın bir parçasıdır. Bu vəziyyətdə uşağı qorxu və təklikdən qoruyan onun ətrafında ucaldılan saxta mərhəmət hissi, bəsit ilğım olur. O, böyüyərək kandardan ötür – tənhalığa, reallığa sarı ilk addımını atır və artıq orada ikən tənhalığından müdafiə üçün real sipər qurur. Bu sipər onun məhəbbət və dostluğu, yaxınlarına biganə olmamasıdır.

– Və yenə ilk baxışdan bizə elə görünə bilər ki, bu indifferent nəhayətsizlik prosesi bizi küncə dirəyir. Lakin bizi küncə dirəyən yalnız öz sarsaqlığımız və zəifliyimizdir. Çıxış yolu var və o bəllidir.

 

Həyəcanlar

– Biz hər birimiz üçün şəxsi olan təsadüfə duyduğumuz ümumi ehtiyacı həyəcan adlandırırıq. Bütün həyəcanlar müəyyən mənada, bizi tətikləyən təsadüflərdir. Zəif bir fərd bu tətikləmələrə axırda davam gətirməyə bilər, amma bəşəriyyət onsuz heç cür keçinə bilməz.

– Xoşbəxt dünyada bütün həyəcanlar yalnız oyun və əyləncə olardı. Həyəcan – nəyinsə ağrı doğuran yoxluğu, oyun – həzz gətirən nəyinsə çatmamasıdır. Budur, eyni şəraitdə olan iki adam: birinin həyəcan kimi qavradığı nəsnə, digəri üçün bir oyundur.

– Həyəcan qütblər arasında gərginlikdir: qütbün biri real həyatda, digəri yaşamaq istədiyimiz, təxəyyülümüzdəki başqa həyatdadır.

– Ezoterik, metafiziki həyəcanlar da olur, praktiki, gündəlik həyəcanlar da. Fundamental, kosmik miqyaslı həyəcanlar da var, spesifik, fərdi həyəcanlar da. İnsan nə qədər həssas olursa,  özünü bir o qədər çox dərk edir və başqalarını nəzərə alır. Bu halda, onun hazırki, yarıtmaz təşkil olunmuş dünyası bir o qədər həyəcanlandırıcı və narahatlıq doğuran olur.

Bəs onda həyəcan doğuran nədir?

 

Həyəcan – həyatın mənasını bilməməzlikdir.

Həyəcan – gələcəyindən bixəbərlikdir.

Həyəcan – ölümdür.

Həyəcan – düzgün seçim etməmək qorxusudur. Bu seçim məni hara aparacaq? Bəs, başqası? Və ümumiyyətlə, seçim imkanım varmı?

Həyəcan – başqalıqdır. Mənim üçün, özüm də daxil olmaqla, çox şey başqadır.

Həyəcan – məsuliyyətdir. 

Həyəcan – sevməyi bacarmamaqdır. Həyəcan – başqalarına; əzizlərinə, dostlarına, vətəninə, ümumiyyətlə, insanlara kömək etməyi bacarmamaqdır. Həyəcan – bizdə getdikcə qüvvətlənən, başqalarını nəzərə almaq qabiliyyətinin doğduğudur. 

Həyəcan – digərlərinin sevə bilməməsidir.

Həyəcan – ictimai həyat (respublika), ədalətsizlik, hidrogen bombası, aclıq, irqçilik, qıl körpüdə müvazinət saxlamaq məcburiyyəti, şovinizm və başqa şeylərdir.

Həyəcan – şöhrətpərəstlikdir. Görəsən, olmaq istədiyim kimiyəmmi? Başqalarının (rəislərin, qohumların, dostların) görmək istədiyi kimiyəmmi?

Həyəcan – ictimai vəziyyətimdir. Həyəcan – zümrə, mənşə, rifah, ictimai statusdur.

Həyəcan – puldur. Həyati ehtiyacların təmin olunubmu? Bəzən şəxsi yaxta və qədim rəngkarların əsərləri də əsaslı həyati ehtiyac sayıla bilər.

Həyəcan – zamandır. Ürəyimdən keçəni etməyə vaxtım çatacaqmı?

Həyəcan – seksdir.

Həyəcan – işdir. Lazım olan işlə məşğulammı? Onu necə görməliyəmsə, elə görə bilirəmmi?

Həyəcan – səhhətimin durumudur.

 

– Bu, təxminən, təsadüfən bir ofisə gəldiyin an birdən on dənə telefonun eyni vaxtda zəng çalmağı kimi bir şeydir. Ümumi həyəcanlar bizi birləşdirməlidir. Elə həyəcanları hamımız yaşayırıq, amma onlara bizi bir-birimizdən ayırmaq imkan veririk. Bu, ölkə vətəndaşlarının onu qorumaq üçün öz evinin qarşısında hərəyə bir barrikada qurmağına bənzəyir. 

 

Təsadüf

– Öz həyatıma nisbətdə yalnız bunu inamla deyə bilərəm ki, gec-tez öləcəyəm. Öz gələcəyim barədə başqa bir şey söyləyə bilmərəm. Biz ya sağ qala biləcəyik (bəşər tarixi boyu insanların böyük əksəriyyəti sağ qala bilib) və sağ qala biləcəyimizə rəğmən, xoşbəxtlik adlanan bir hiss yaşayacağıq; yaxud sağ qalmayacağıq – bunu bilmirik.

– Təsadüf təkamül prosesi üçün həyati zərurət daşıyır. Onun bəzi nəticələri bir fərd  olaraq,  bizi bədbəxt edə bilər, çünki bərabərlik meyarı prinsipcə təsadüfdən uzaqdır. Təsadüf bizim başa düşdüyümüz qanun və ədalətə tam biganədir.

– Təsadüfün məqsədi bütün qalan materiyalar kimi, bizi də inkişaf etməyə, təkamül prosesindən keçməyə məcbur etməkdir. Biz təkamül adlanan prosesdə yalnız inkişaf edib kamilləşərək sağ qala bilərik. Beləliklə, təkamülün vəzifəsi bu məqamı dərk etməkdədir: yaşamağa davam etmək üçün biz kamilləşməliyik. Və bir də, zərurətdən doğmayan qeyri-bərabərliyin kökünü kəsmək lazımdır – başqa sözlə desək, insan üçün təsadüf faktorunun rolunu məhdudlaşdırmaq gərəkdir. Deməli, təsadüfdən asılı olaraq yaşamağımızdan şikayətlənmək o qədər mənasızdır ki, bu, kəsiləcək əllərini qorumaq üçün imkanın çatan bütün ehtiyat tədbirlərindən istifadə etmək əvəzinə, oturub, bəri başdan onlar üçün yas tutmağa bənzəyir.

 

Paxıllıq

 

– Bizdən varlıların nələri olduğu və bizdən yoxsulların nələri olmadığı haqda məlumatlar heç vaxt indiki qədər geniş yayılmayıb. Bax ona görə də əvvəllər heç paxıllıq da bu qədər yayılmamışdı. Paxıllıq başqalarında olanlara yiyələnmək arzusu və qısqanc bədxahlıqdır, yəni səndə olanların başqalarına da qismət olmasını arzulamamaqdır.

– Hər kəsin öz mifik xoşbəxt şəxsi var – müdrik, dahi, müqəddəs, gözəl və çoxlarında olmayan bütün digər ləyaqətli, nadir keyfiyyətlərə malik birisi. İyirminci əsrin xoşbəxt adamı, pullu adamdır. Çünki bizim Axirət həyatına – hamının öz əməllərinin mükafatını alacağı gələcək həyata inamımız indiki həyatımızda xeyirxahlıq etmək bacarığımızı inkişaf etdirməyə nail olmağımızdan qat-qat tez məhv oldu. 

– Biz anadangəlmə ağıllı, gözəl, hətta böyüklük əlamətləri ilə dünyaya gələ bilərik. Amma pul, tamam başqa şeydir. Biz belə deyirik: “O, varlı doğulub”, amma məhz bu, tam istisna, qeyri-mümkün bir şeydir. Ola bilər ki, həmin adam varlı ailədə anadan olub, valideynləri varlı imiş. Anadan ağıllı və gözəl doğulmaq olar, varlı yox. Qısası, sərvət bölgüsünü ağıl, gözəllik və paxıllıq doğuran başqa keyfiyyətlərin bölgüsündən fərqləndirmək mümkündür. Və burada paxıllıq üçün geniş fəaliyyət imkanı açılır. İnsanın yaşadığı situasiya onsuz da çoxlarının gözündə, dəhşətli dərəcədə ədalətsizdir və üstəlik, sərvətin qeyri-bərabər bölgüsü kimi lap dəhşətli ədalətsizliyi də həzm etmək iqtidarında deyil. Axı, milyonçu atanın oğlu hansı haqla “milyonçu oğlu” olur?

– Üç tarixi qəbulolunmazlıq:

a) siyasi azadlığın məhdudlaşdırılmasının qəbuledilməzliyi;

b) irrasional ictimai kastalaşma sisteminin qəbuledilməzliyi;

c) dəhşətli maddi qeyri-bərabərliyin qəbuledilməzliyi.

Birinci qəbuledilməzlik Fransa inqilabı ilə bir yerdə yaranıb; ikincisi indi inkişaf mərhələsini yaşayır; üçüncüsü hələ yaranmaqdadır. 

– Bizim başa düşdüyümüz azad sahibkarlığın mahiyyəti odur ki, insana özünün istədiyi qədər varlı olmaq imkanı verir. Bu, azad sahibkarlıq deyil, azad vampirlikdir.

– İyirminci əsrin ən böyük tənliyi belədir: mən bərabərdir sən. İyirminci əsrin ən böyük paxıllığı isə belədir: mən səndən kiçiyəm.

– Hər şey kimi, bu qarşısıalınmaz paxıllıq, dünya sərvətlərinin bərabər paylanmasına yönəlmiş yandırıcı arzu özünün kifayət qədər mənfəətpərəst tətbiqini tapır. Bunun tətbiqi aydındır: o, cəmiyyəti “soyuq müharibənin” elə bir formasına vadar edir ki, onların sərvəti ən varlı ölkələrdən fışqırtı ilə fəvvarə vursun – həm hərfi, həm metaforik mənada.

– Hər bir mənfəətpərəstliyin qüsuru özündə dünənki günün toxumlarını qorumasındadır. İndiki paxıllığın isə iki qüsuru var. Birincisi, o, belə bir müddəaya söykənir ki, guya sərvətli ilə xoşbəxt sinonimdir. Və bu, təxminən, elədir – kapitalist cəmiyyətində elədir; lakin əşyaların öz təbiətinə qalanda, elə deyil. Bu, sadəcə kapitalist cəmiyyətinin təbiətindədir; onun təməl postulatı belədir: sərvət xoşbəxtliyin yeganə açarıdır. Və kapitalist cəmiyyəti yaşamaq istəyirsə, bu postulatı mütləq yaşatmalıdır. Axırda nə olacaq? O olacaq ki, həmin postulat nəhayətdə o tip cəmiyyətlərdə dərin dəyişikliklərə gətirib çıxaracaq.

– Kapitalist cəmiyyəti öz üzvlərini elə şəraitə salır ki, onlar eyni zamanda həm paxıllıq edir, həm də paxıllıq obyektinə çevrilirlər; lakin bu asılılıq hərəkətin formalarından biridir; kapitalist cəmiyyətinin sərhədlərindən qurtulan həmin hərəkət mütləq başqa, daha yaxşı bir cəmiyyət yaradacaq. Mən Marksdan ilhamlanıb kapitalizmin öz bətnində həm də öz məhvinin rüşeymlərini gəzdirdiyini demirəm; mən deyirəm ki, kapitalizm öz bətnində dəyişikliyinin rüşeymlərini gəzdirir. Və həmin rüşeymləri əkmək, becərmək zamanı çoxdan çatıb.

– Müasir paxıllığın ikinci qüsuru bundadır ki, o, bərabərləşdirəndir; bütün bərabərləşdirmələr isə staqnasiyaya, durğunluğa aparır. Bizə bərabərləşdirmə lazımdır, durğunluq yox. Durğunluq ideyasından qaynaqlanan, qeyri-bərabərlik təkamül enerjisinin toplusudur ideyası, qeyri-bərabərliyin müdafiəçiləri – varlılar üçün başlıca silahdır. Qlobal sərvət qeyri-bərabərliyi (bizim indiki vəziyyətimiz) qəti qənaətbəxş deyil; nisbi sərvət bərabərliyi isə (bizim ağrı-acılar bahasına, yöndəmsiz tərzdə can atdığımız hədəf) özündə çoxlu təhlükələr daşıyır. Bizə hansısa, tamam fərqli vəziyyət lazımdır.

– Bu paxıllıq hardandır, dünya yoxsullarının sümüklü barmaqlarının uzun əsrlər boyu səylə Qərbin anbarlarına topladıqlarını – həyat tərzini, bilikləri, sərvəti tar-mar etmək kimi dəhşətli cəhdlər nədir axı? Nə olacaq – bəşəriyyət! Paxıllıq, elə bəşəriyyətdir – bir tərəfdən saxlamaq, digər tərəfdən almaq arzusu. Kütlə səfirliyin binası önündə çılğınlıq edəndə, həyasız yalanlar efirləri dolduranda, günahlar içində qərq olmuş varlılar öz eqoizmləriylə getdikcə azğınlaşanda, vəhşiləşmiş, ağlını itirmiş yoxsullar isə çarəsizliyin sərhədinə dirənəndə, bir irq digərinə nifrət bəsləyəndə, min-min pərakəndə toqquşmanın insanın insanla sonuncu döyüşünə səbəb olacağı gün yaxınlaşanda... insanda elə bir fikir formalaşır ki, paxıllıq, həqiqətən, dəhşətli bir şeydir. Lakin mən inanıram ki, – burda, bəri başdan inanmaq ağıllı-ağıllı fikir yürütməkdən daha vacibdir – bəşəriyyətin nəhəng müdrik nüvəsi bu paxıllıqdakı əsl mahiyyəti – bəşəriyyəti daha humanist etməyə qadir nəhəng qüvvəni görə biləcək, tək çıxış yolunun məsuliyyət olduğunu anlayacaq. 

– İndi qarşısında durduğumuz nəsnə bir okean boğazı, yaxud təhlükəli cığır, ya da dağ aşırımı kimidir və ordan ötmək üçün bizə mərdlik, müdriklik gərəkdir. Mərdlik çəkinmədən irəli gedə bilər; müdriklik isə idraka söykənər – qorxuya yox, qısqanclığa yox, paxıllığa yox, məhz idraka! Bizim gəminin dönməz kapitanı müdriklik olmalıdır, çünki yolboyu çox şeyləri okeana atası olacağıq.

– Biz indi, bir zamanlar Kolumbun durduğu yerdəyik: O, həmin nöqtədə durub qarşısına sərilən okeanın nəhayətsiz ənginliklərinə baxırdı.

 

Xeyir – bərabərdir şərə

 

– Xeyir əməllərə qarşı bəzən sonuncu, ən çarəsiz arqument irəli sürürlər: xeyirxah niyyətlə, yaxud bədxah niyyətlə törədilməsindən asılı olmayaraq, bütün hərəkətlər zaman keçdikcə, bir-biriylə elə dərindən çulğaşır ki, axırda onların içindəki nisbi xeyir və nisbi şər izsiz-soraqsız itib gedir. Xeyir də, şər də ölür, yaxud görünüşünü dəyişir.

– Bu həqiqət hamıya bəllidir ki, biri üçün şər olan bir şey, başqası üçün xeyir ola bilər; lakin, bəlkə də, haqlı olan bu deyimi tarixi perspektivdə nəzərdən keçirsək, buradan qətiyyən bircə addım atılıb nəzəriyyəyə keçə bilərik ehtimalının yaranmadığını görərik. Sanki, bir hərəkətə yol verərkən, fərd öz üzərindən bütün mənəvi öhdəlikləri atmaq azadlığına malikdir: bu, tamam yalan, səhv qənaətə gəlməyə səbəb olar: guya “hərəkət baxımından həqiqət olan bir şey, həmin hərəkəti edən insanın nöqteyi-nəzərindən də həqiqətdir”.  İnsan son nəticədə xeyir bir əməli özünün və yaşadığı cəmiyyətin xeyrinə etməlidir – xeyir xeyir xətrinə, eləcə xeyir əməl etmək xətrinə olmamalıdır.

Əgər xeyir axırda şərin içində, şər isə xeyirin içində əriyirsə, nəticədə bəşəriyyətin deyil, materiyanın qorunması təmin olunur.

– Bizim nəyin xeyir, nəyin şər olması barədə yürütdüyümüz bütün mülahizələr həm mütləq, həm təkamül nöqteyi-nəzərindən mənasızdır. Lakin biz sanki bir hakimik – istər-istəməz hökm verməliyik. Bizim vəzifəmiz budur – hökm vermək, xeyirlə şər arasında seçim etmək. Əgər bundan imtina ediriksə, daha adam deyilik və özümüzün ilkin halına dönürük – materiyaya çevrilirik; lakin bu, ən pis halların ən pisində belə, bizim ən pisimiz qulluqda durmağa hazır olan on kiloqramlarla molekuldan daha yaxşıyıq.

 

Niyə xeyir əməl bu qədər qıtdır?

 

– Hətta bütün səbəbləri nəzərə alsaq, xeyir əməlləri daha gec-gec etməyimizin səbəbi, görünür, mümkün yollardan hansının daha yaxşı olduğunu, yaxud hərəkət etməyin vacib olduğu anı seçə bilməməyimizdən (kvietizmin qədim günahı) asılıdır, hamımız xeyir işləri görə biləcəyimizdən xeyli az gördüyümüzü gözəl dərk edirik. Nə qədər sarsaq olsaq da, elə sadə vəziyyətlər var ki, xeyir iş tutmaq üçün hansı yolla getməli olduğumuz aşkar bəlli olur, amma yenə də həmin yoldan yayınırıq; nə qədər eqoist olsaq da, elə situasiyalar olur ki, bizdən heç bir fədakarlıq tələb etmir, amma buna rəğmən, o yolla getmirik.

– Son iki min beş yüz ildə hər bir dahi mütəfəkkir, müqəddəs insan, yaradıcı şəxs nəcibliyin və xeyir əməllərin şəksiz dəyərini ədalətli cəmiyyətin ilkin şərti kimi, ya birbaşa, ya dolayısı ilə tərənnüm edib. Onların fikrinə görə, xeyir əməlin həm ictimai, həm bioloji dəyəri danılmazdır. Adam qeyri-ixtiyari olaraq, özünə sual edir ki, yoxsa dahilər yanılır; yoxsa əksəriyyət təşkil edən adi, öləri adamlar zahirən səhv, lakin daha dərin baxanda, əsl həqiqət olan bir şeyi çox yaxşı başa düşürlər: ümumiyyətlə, götürəndə, xeyir əməl etməkdənsə, heç nə etməmək daha yaxşıdır.

– Mənim əqidəmə görə, bu qəribə və irrasional apatiyanın günahı dinin doğurduğu belə bir mifdən irəli gəlir; guya biz xeyir iş tutanda, həzz alırıq, əgər Axirət dünyası varsa, onda bu həzz də əbədi olur  və bunun nəticəsində xeyir iş tutan şəxs bəd əməl törədən şəxsdən qat-qat xoşbəxtdir. Bizi əhatə edən dünya bunun, həqiqətən, bir mif olduğuna saysız-hesabsız dəlillər gətirir: hər yanda  həyatda düzgün yaşayanlar şər əməl törədənlərdən daha pis dolanırlar, xeyir əməllər isə başdan-ayağa dərd, əzab gətirir. Eynən, hər şeyin hərəkətverici qüvvəsinin nə olduğunu axtardığı kimi, insan burada da daim mükafat gözləyir. Ona elə gəlir ki, xeyir əməl müqabilində daha böyük – təmiz vicdan və haqlı olduğuna əminlikdən qat-qat böyük – mükafat olmalıdır. Buradan təkzibolunmaz bir nəticə hasil olur: xeyir əməl ləzzət gətirməlidir (yaxud, ən azından, mütləq vəd etməlidir), əgər elə deyilsə, onda bütün oyun öz əhəmiyyətini itirir.

– Həzzin iki aşkar “tipi” var. Birincisini qəsdli, yaxud planlaşdırılmış adlandırmaq olar. O mənada ki, həzz gətirən, ləzzət verən hadisə – sevgilinlə görüş, konsertə getmək – əvvəlcədən planlaşdırılır və sizin niyyətinizə uyğun olaraq həyata keçirilir. Onun ikinci, qat-qat daha mühüm növü isə təsadüfi, qəsdsiz həzzlərdir. Yəni o, köhnə dostunla təsadüfi görüş, həmişə adi görünən mənzərədəki detalın gözəlliyi və sizin həzz almaq niyyətinizdəki, qabaqcadan görmək mümkün olmayan bütün başqa elementlər kimi gözlənilmədən gəlir. Ümumiyyətlə, götürəndə, planlı bir həzz fikirləşəndə belə, təhtəlşüur olaraq, bizə elə gəlir ki, payımıza mütləq onun pulsuz əlavəsi, təsadüfi həzzlər də düşməlidir. Yəni, bizim münasibətimiz səyyahın qarşıdakı səfərə münasibətinə bənzəyir: səyahətin planlaşdırıldığı və hədəflərinin bəlli olduğu çərçivədə, ləzzət ala biləcəyimiz – həm nəzərdə tutduğumuz, həm də təsadüfi, niyyətimizlə əlaqədar başımıza gələn – hadisələr. Beləliklə, biz ikibaşlı bir mərcə girmiş oluruq və bu minvalla, özümüzü mümkün məğlubiyyətdən sığortalayırıq: əgər planlaşdırılmış həzzlərdən xəyal qırıqlığına uğrasaq, planlaşdırılmamış ehtiyatımız da var, yaxud əksinə.

– Bu iki tip həzzdən söhbət düşəndə, ilk olaraq gözə görünən budur ki, onların hər ikisi, əslində daha çox təsadüfdən asılıdır. Deyək ki, bir qız ərə getməyə hazırlaşır, hər şey çoxdan planlaşdırılıb. Buna baxmayaraq, toy günü çatanda, nikah mərasimi zamanı onun içində sevincək bir hiss olur. Axı pis bir şey baş verməyib – amma nə qədər hadisə ola bilərdi, qarşıya maneələr çıxar, mərasim pozulardı. Və indi, bəlkə də, geriyə baxanda, təzəcə əri olmuş insanla ilk görüşünü xatırlayır. Bu halda, hər şeyin təməlində duran təsadüf elementi ön plana çıxır. Qısasını söyləsək, biz elə bir şəraitdəyik ki, hər iki tip ləzzəti daha çox təsadüfün nəticəsi kimi qiymətləndiririk. Biz ləzzətə sarı getmirik, daha çox, ləzzət bizə sarı gəlir. 

– Lakin elə ki, ləzzətə istənilən udduğunuz mərc kimi yanaşmağa başlayırsınızsa, onun arxasınca, bir qədər də uzağa gedib həmin hərəkətlə bağlı mənəvi seçimdən də bu minvalla ləzzət ala biləcəyinizi düşünürsünüzsə, bəladan uzaq deyilsiniz. Çünki bir dünyanı yoluxucu xəstəlik kimi saran, öncədən planlaşdırılması qeyri-mümkün olan atmosfer mütləq başqa aləmə də keçir. Həzzin qanunlarını təsadüf idarə edirsə, onda qoy, xeyir əməli də o idarə etsin. Hər şeydən pisi isə bizim belə bir nəticəyə gəlməyimizdir: yalnız o xeyir işləri görmək lazımdır ki, adama ləzzət versin. Həzzin mənbəyi cəmiyyət arasında qazandığın hörmət də ola bilər, hansısa bir şəxsin minnətdarlığı da, şəxsi qərəz də (xeyir əməl müqabilində, xeyir əməllə cavab alacağına ümid); öləndən sonrakı həyatın ləzzəti; mədəni mühit tərəfindən beyinlərə yeridilmiş günahdan azad olmaq həzzi də. Lakin bu halların hamısında, onların tarixi zərurətini praqmatizm nöqteyi-nəzərindən nə qədər əsaslandırmağa çalışsanız belə, sizin lazım olan kimi hərəkət etməyiniz ətrafında qeyri-sağlam bir iqlim yaranır.

&nb

DİGƏR MƏQALƏLƏR