DUBLİN MÜKAFATI LAUREATLARI - Alister Makleod

Tərcümə: Saday Budaqlı

 

1936-cı ildə Kanadanın Nort-Batlford şəhərində şaxtaçı ailəsində anadan olub. 

1968-ci ildə işıq üzü görən “Qayıq” hekayəsi bir il sonra “Ən yaxşı Amerika hekayələri” antologiyasına daxil edilib. 1976-cı ildə ilk, on il sonra isə ikinci hekayələr toplusu çap olunub.

Yazıçının 1999-cu ildə nəşr olunan “Az itki ilə” romanı Kanadada bestsellerə çevrilib, bir sıra milli və beynəlxalq, o cümlədən, Dublin ədəbi mükafatına layiq görülüb.

Alister Makleod 2014-cü ildə 77 yaşında vəfat edib.

 

 

QAYIQ

(hekayə)

Səhərə yaxın qorxu məni oyadır, saat dörddə gözümü həyəcanla açıram ki, yəqin, yenə yatıb qalmışam: atam artıq oyanıb, məni aşağıda gözləyir, kiçik pəncərədən qaraltılar görürəm... yerimdən sıçrayıram, yun corablarımı axtarıram, yarıyuxulu beynimdə yoxa çıxan hansısa vacib sözləri tələsik xatırlamağa çalışıram, – don bağlamış torpaq evin böyrünə yığışan adamların ayağı altında xırçıldayır, onlar hövsələsiz halda çəkmələrini yerə döyürlər, əllərini qızdırmaq üçün ovuclarına hovxururlar, indi pəncərəyə xırda daş atacaqlar, sonra birini də... qışqırmaq lazımdı ki, artıq qalxmışam, ancaq kimə qışqırasan?.. Bayırda qaranlıqdı, gecənin sakitliyi şəhərə çöküb, atam məni gözləyir, axı qayıq... fikrim get-gedə aydınlaşır... Qayıq?

Körpünün yanında yırğalanan qayıqlar uzaqdadı... çox uzaqda...

Mən tamam ayılıram. İndi yalnız ağzınacan dolu olan külqabıdakı siqaret kötükləri ölü yaddaşımı narahat eləyir. Soyuq kül içində boz cəsədlər. Siqaret yandırıram, ancaq ani alov bu soyuq sərdabəni lap gözə çarpdırır. Ölümlə tək qalmaq məni vahimələndirir, çarpayıdan dururam, işığı yandırıb, vannanın hər iki kranını axıra qədər açıram və gur axan suyun şırıltısı altında həvəssiz-həvəssiz, ancaq hay-küylə yuyunuram. Sonra geyinirəm, pilləkənlə düşüb, yaxınlıqdakı gecə kafesinə gedirəm.

Kafeyə bir milə yaxın məsafə olar və qışda şaxta düşəndə, çox vaxt zala gözlərim sulanmış halda girirəm. Məni görən ofisiant qız soyuqdan büzüşərək, şəfqətlə soruşur: “Sümüyə işləyir? Bax ha, hətta gözünüzdən yaş gəlir”.

– Hə, – deyirəm. – Adamı kəsir.

Gecə kafesinə, adətən həmişə üç-dörd eyni adam yığışır; öz qorxumuzdan, həyəcanımızdan, narahatçılığımızdan gizlənib, adi sözlərlə hal-əhval tuturuq, hava işıqlaşanda isə hərə bir yana dağılışır.

Soyumuş acı qəhvəni başıma çəkirəm və səhər öz qayğıları ilə birlikdə açılır. Mən evə tələsirəm – bir yığın qayğım var: məlum deyil, camaşırxanadan köynəklərimi gətirəcəklərmi, maşın işə düşəcəkmi – az qala qaçıram – hələ üzümü qırxıb, özümü səliqəyə salmalıyam, lənət şeytana, açarı hara qoymuşam? – bir sözlə, mən əldən düşmüş universitet müəllimiyəm və artıq tapdaq elədiyim cığırla günə başlayıram, atam, pəncərə arxasındakı qaraltılar, körpünün yanındakı qayıqlar isə onillik yeknəsəq müəllimlik həyatımın bozumtul toranlığında tamam əriyib itir. Sübhün qorxuları – səssiz kinoların pərakəndə kadrları, sakit, gülməli balaca heyvanların kölgələri, stolüstü lampanın işığında nəsə toxuyan anamın barmaqlarının təkrar olunan hərəkətləri – uzaq uşaqlığın unudulmuş lövhələri solub yoxa çıxır.

Sözləri yadda saxlamağı yenicə öyrənəndən, ailəmizdə qayıq olduğunu bilmişdim: anam, bacılarım, atam və qayıq.

Atam. İri çəkmələr görürəm, sonra məni necə qaldırdığını hiss eləyirəm, – dalayan yanaq, dodaqlarımda duz tamı və duz qoxusu, atamın qoxusu, bu qoxu onun ağ saçlarına, paltarına, tünd-qırmızı altlıqlı çəkmələrinə və qayığa hopub. 

Duz qoxusu qayıqda həmişə var idi, onun daimiliyinə dərhal alışdım, ona görə əvvəlcə heç nə sezmədim və birdən məlum oldu ki, biz artıq üzürük. Atam limanda ənənəvi dairə vurdu, körpüyə yaxınlaşıb, kəndiri bərkitdi, arxadakı lövbəri suya atdı, məni başı üstünə qaldırıb, dalğaqırana qoydu, sonra özü düşdü, məni çiyninə alıb, evə tərəf addımladı.

Anam, bacılarım bizi mətbəxdə gözləyirdi. Biz içəri girəndə, əl-ayağa düşüb soruşmağa başladılar: “Qayıq xoşuna gəldi? Qayıqda olanda qorxmadın? Qayıqda ağlamadın?” Onlar elə hey “qayıq, qayıq” deyə təkrarlayırdılar və mən başa düşdüm: ailəmizdə ən başlıca şey qayıqdı.

Anam. Gündüzlər ikilikdə qalırdıq, o, “atamın qayıqda yeyə bilməsi üçün” yemək bişirirdi, “qayıqda cırılan” paltarlarını tikirdi və “qayığı görmək üçün” pəncərədən boylanırdı. Atam, adətən, günortadan az sonra gəlirdi və anam ondan soruşurdu: “Qayıqda nə var, nə yox?” Bu, uşaqlıqda yadımda qalan ilk sualdı.

– Qayıqda nə var, nə yox?

Qayıq Xoksberi limanında dayanırdı. Uzunluğu otuz, eni təxminən on fut belə balaca gəmiləri “ada qızı” adlandırırlar, onları yaxın sahillərdə balıq ovlamaq üçün istifadə edirlər, balıqçılar onunla yazda omar, yayda skumbriya, payızda isə treska ovlayırlar; oktyabrda, üstəlik luza və pikşa da tuturduq. Qayığı yük maşınının ötürücü qutusu və muftasına təzədən əl gəzdirilmiş güclü mühərriki çəkirdi – geriyə də biz eyni sürətlə gedə bilirdik.

“Cenni Linn” – qayığımız belə adlanırdı, çünki ərə gedənə qədər anamı belə çağırırmışlar, – qayığa ev sahibəsinin adını vermək ənənəsi bizim mahalda qədimlərdən gəlirdi və qayığın adı irəlidə bortun hər iki tərəfinə trafaretlə yazılmışdı, arxada isə vintlə bərkidilmiş mis lövhəyə “Cenni Linn” həkk olunmuşdu. Yazda qayığı açıq yaşıla boyayıb, adını trafaretlə təzədən yazırdılar.

Bu haqda irəli qaçaraq danışıram: limanda ilk dəfə gəzintiyə çıxdığım gün, əlbəttə, nə qayığın ölçülərindən, nə qədim ənənələrdən, nə mühərriklərin quruluşundan xəbərim vardı, – həmin gün, hətta anamın adını da bilmirdim.

Dünya qarşımda tədricən açıldı; o, əvvəlcə bizim evə, fəhlə limanının lap sahilində dayanmış, ya bizimki kimi təpəyə sığınmış əlliyə yaxın balaca evlərdən birinə sığmışdı. Əsas otağımız mətbəx idi, kömür və odunla qalanan köhnə soba ilə qızdırılırdı. Sobanın böyründə kömür vedrəsi dururdu və qalamaq üçün tilişkələr qalaqlanmışdı. Ortaya açılan ağır stol, yonulan yerləri qaralmış beş ədəd əldəqayırma stul, günçıxan tərəfdəki divara taxt, taxtın üstünə kibrit qutuları, tütün kisəsi, balıq ovlamaq üçün qarmaqlar, ciyə dolağı və köhnə qəbzlər olan taxça qoyulmuşdu. Şimala baxan divara üstündə cürbəcür dəmir qarmaqlar olan taxta vurulmuş, hər qarmaqdan bir yığın paltar asılmış, asılqanın altına üst-üstə çoxlu çəkmə yığılmışdı. Həmin divardan barometr və xəritə də asılmış, taxçaya isə radioqəbuledici qoyulmuşdu. Cənuba baxan divardakı pəncərədən körfəz görünürdü. Mətbəx son dərəcə səliqəsizlik hökm sürən atamın yataq otağıyla, qalan tərtəmiz otaqların sərhədində idi. 

Anam evimizə, qardaşı öz balıqçı qayığına baxdığı kimi qulluq eləyirdi: bir dənə belə ləkə yox, ideal səliqə, hər şey öz yerində; anam doqquz adama – yeddi uşağa, atama və özünə paltar tikirdi, yuyurdu, yemək bişirirdi, paltarları yamayırdı, hələ bağçaya əl gəzdirməyə də vaxt tapırdı – orda bizim gözəl güllərimiz var idi və ördəkləri yemləyirdi, cücələrə baxırdı. Payızda anam on-on beş mil yol gedib giləmeyvə yığırdı, qayıdanda isə çəkilməni gözləyib qumda krevet axtarırdı.

Anam qəsəbənin ən gözəl qızıymış və on altı yaşında artıq ona elçi düşürmüşlər, ancaq o, nəsə gözləyir, illərsə keçir, iyirmi altı yaşın içində olanda, nəhayət, atam ona elçi düşür – o vaxt atamın qırx yaşı tamam olubmuş.

... Asılqanla barometr arasındakı ensiz qapı mətbəxdən atamın yataq otağına aparırdı, sanki dənizdən əsib, həmişə pəncərəni döyən külək tüstüyə qarışaraq sobanın borusundan oğruncasına içəri girir, vıyıldayıb hər şeyin altını üstünə çevirirdi.

Həmişə qarmaqarışıq olan atamın çarpayısı cənuba baxan divardakı qapının yanında idi, üstündə sınıq radioqəbuledici, bir yığın kibrit, iki-üç kisə tənbəki, kəsilmiş qalaq-qalaq papiros kağızı, dolu külqabı, boynunu burub maraqla atamın oxuduğu kitaba baxan köhnə gecə lampası olan qəhvəyi stol söykənmişdi, – atam, adətən adyalı mələfənin üstünə çəkib, çarpayıda paltarlı uzanır, dalbadal qalın eşmə papiros çəkirdi. Stolun nə vaxtsa cilalanmış üstü papirosun közündən xal-xal olmuşdu: atam onları külqabının kənarına qoyurdu, onlar isə yanıb-yanıb stola düşür və sakitcə tüstülənə-tüstülənə lakın axırına çıxırdılar. Tənbəki qırıntıları, papirosun külü döşəməyə, stola, pəncərə altlığına da tökülürdü. Mətbəxdə olduğu kimi, pəncərə dənizə baxırdı. 

Günbatana baxan divara sınıq-salxaq kamod, ona lap bitişik atamın yeganə bayırlıq kostyumu, bir cüt köhnə dəbli burnukəsik ayaqqabı və bir neçə ağ poplin köynək olan paltar şkafı qoyulmuşdu. Pencək atama torba kimi dururdu, çiyinləri sallanırdı, ağ köynəyi yöndəmsiz idi, sanki əyninə dar zireh geyinmişdi, ayaqqabıları isə onu sıxırdı. Bayırlıq kostyumu. Atamın nə vaxtsa onu geyindiyini görməmişdim.

Atam hər gün geyindiyi paltarları – sviterləri, əlcəkləri, köynəkləri, corabları – onları anam toxuyurdu – və maral dərisindən ağır gödəkcəni necə gəldi stulun üstünə atırdı, əgər kimsə otağına gəlsə: “Bu zir-zibilləri kənara atıb oturun”, – deyirdi.

Paltarlarla yanaşı, kitablar, jurnallar komodun, stulun, stolun, radioqəbuledicinin, ya döşəmənin üstündə qalaqlanırdı.

Öyrəşdiyimiz jurnallar idi – “Zaman”, “Həftə xəbərləri”, “Ailə xəbərləri” – atam ucuzlaşdırılmış abunəni gözləməyə çalışıb, hər il onlara yazılırdı: “Tələsin! Güzəştli yeni il qiyməti – ili üç əlliyə!”

O, əlinə keçən kitabları – nə vaxtsa hay-küy qoparıb, indi ucuzlaşan bestsellerləri, “Ayın ən yaxşı kitabı”nın köhnə nəşrlərini, ən çox da jurnalların üz qabığında reklam olunan abunə seriyalarını alırdı: “Bukinist kitabı. Cib nəşrləri. İstənilən əsər – on sentə”. Əvvəllər bu seriyalara özü abunə olurdu, sonra bacılarım göndərməyə başladı və atam onları birnəfəsə oxuyurdu: şeirlər məcmuəsi və Folknerin hekayələri, Dostoyevskinin romanları və “Sevməyi öyrənin” kimi seks kitabçaları – bir sözlə, “on sentə istənilən əsər”. 

Dənizdən qayıdıb, tezcə nahar edərək, atam gecəyə, bəzən isə səhərə qədər kitabların arasında eşələnirdi. Hələ indi də yadımdadı: yun köynəkdə çarpayıya uzanıb, dəri gödəkcəsi stulun başına atılıb, lampa onun ağ saçlarını və kitabın səhifələrini işıqlandırır, ağzında papiros, sönməmiş papiros kötüyü külqabıda, ya düşüb stolun üstündə tüstülənir, radioqəbuledicidə həzin musiqi səslənir. Onun nə vaxt yatdığını hələ də başa düşmürəm, çünki gecənin bir yarısı oyananda, onun xırıltılı boğuq öskürəyini, səhifələrin xışıltısını, ya çarpayının cırıltısını eşidirdim – papirosu çəkib, yerində dikələrək növbəti, yüzüncü papirosunu bükürdü. Və səhərə qədər pəncərəsindən işıq gəlirdi.

Atamın otağından anamın zəhləsi gedirdi: onun hər cürə tör-töküntüdən – evdəki, həyatdakı, paltardakı, ya fikirdəki səliqəsizlikdən zəhləsi gedirdi. Məktəbli olanda vur-tut “Ayvenqo” romanını oxumuşdu və bunun axmaq, mənasız məşğuliyyət olduğunu qərara alıb, bir daha kitaba yaxın düşməmişdi. Ancaq atamın otağı əvvəlki kimi qalmışdı.

Bacılarım. Onlar atalarının – heç vaxt yığışdırılmayan yataq otağının qızları idi, ancaq səliqəli, tör-töküntüsüz evdə böyümüşdülər. Bu qamətli, qəşəng qızlar  anamdan düzgün üz cizgilərini, atamdan saçları götürmüşdülər – atamın cavanlıqda kürən gur saçları var idi, – onlar yaxşı oxuyur, ev işlərində anama kömək göstərir, nəvazişlə, səbirlə mənə – ailədə yeganə oğlan uşağı olan öz kiçik qardaşlarına dayəlik eləyirdilər. Bir sözlə, onlar qayğısız və şən yaşayırdılar.

İntəhası, onları yalnız bir qadağa kədərləndirirdi: atam onlara dalğaqırana getməyə icazə vermirdi, ora isə balıqçıların uşaqları yığışırdı. Bacılarım atamın qadağasını pozmurdular, ancaq anam onları nəsə almağa, ya qardaşına dəyməyə göndərəndə axşamdan keçənə qədər qayıtmırdılar: dalğaqıranda qaçdı-tutdu, ya gizlənpaç oynayır, sərilmiş torların ətrafında həvəslə qaçışır, körpüyə bağlanan qayıqlardan hoppanır, əsrarəngiz dərinliklərdən qalxıb, yosunlara dolaşmış qarmaqların yanından ötərək, dalğaqıranın altından sivişib, dibsiz qaranlıqlarda yoxa çıxan tənbəl xanı balıqlarını səsləyirdilər. Axşama tərəf atam narahat olmağa başlayırdı, ancaq anam təmkinini pozmurdu. “Qızlar hamının gözü qabağında oynayır, – o deyirdi, – özünü didib-tökməyə dəyməz. Gedib harda gəldi avaralanmırlar, ya da gözlərini səfeh kitablara dikib oturmurlar”.

Təxminən on dörd, on beş yaşlarında bacılarım atamın otağına yol tapdılar və onların həyatı get-gedə dəyişməyə başladı. Anamın tərbiyə verdiyi gələcəyin evdar qadını, necə lazımsa yığışdırmaq, ən azından, külqabını təmizləmək üçün bu otağa girmişdi, – onu tapanda, çarpayıda oturub, hansısa kitaba gözünü heyranlıqla dikdiyini görmüşdülər. Əvvəl-əvvəl anam azacıq əsəbiləşmişdi, böyük bacılarıma hərdən sakitcə deyirdi: “Bu tozlu zir-zibilin içinə burnunuzu soxmayın”. Amma illər keçirdi, qızlar böyüyürdülər və eyni əhvalat hər birisiylə təkrar olunurdu. Anam get-gedə daha çox narahat olurdu. Kiçik bacılarımdan biri atamın otağına gedib, kitaba aludə olaraq səhərə qədər oturanda, anam ona elə sillə çəkmişdi ki, barmaqlarının izi üzündə qalmışdı, xışıldayan kitab isə papiros kötükləri tökülən döşəməyə düşmüşdü.

Anam hirslənirdi, qızları danlayırdı, nə baş verdiyini anlamayıb, mübarizə aparmağa çalışırdı. O, hətta əvvəllər heç vaxt yadına düşməyən Allaha da üz tutmuşdu. "Allah görür, – deyirdi, – səfeh kitablar oxuyanların cəzasını verər”. Ancaq, adətən Allahın adını tutmurdu. “Bilmək istəyərdim ki, – o donquldanırdı, – sizin bu kitablarınız kimə kömək eləyib?” Atam evdə olanda, o lap bərkdən deyinir, suallarını bir neçə dəfə təkrar eləyirdi, onda atam çarpayıdan qalxıb, radioqəbuledicinin səsini qaldırırdı.

Bacılarım isə böyüyüb, kitab oxumağa davam edirdilər və ancaq get-gedə anlaşılmaz narahatçılıqlar onları bürüyürdü. Onlar paltar çitəyir, yuyur, yemək bişirirdilər – anama sanki candərdi kömək eləyirdilər, on altı yaşında isə sahilyanı mehmanxanadakı restorana ofisiant düzəldilər. Mehmanxana amerikan firmasına məxsus idi və dəniz sahilinə gələn turistlərə xidmət eləyirdi. Anam belə işi bəyənmirdi. Mehmanxana sahibləri yadlar idi, restoranda dənizi, balıqçı həyatını bilməyən gəlmələr yemək yeyirdilər.

– Onlar axı kimdi, – anam alnına tökülən qara saçlarını arxaya atıb soruşurdu, – əsl həyatdan nə xəbərləri var? Qoy lap burda min il veyillənsinlər, axı nə anlayacaqlar? Axı biz bu gəlmələrə niyə qulluq eləməliyik?

O, başa düşmürdü – qızlarının gəlmələrə nə üçün xidmət etdiyini anlaya bilmirdi. Bəs atam? – Anamı o, qəzəbləndirirdi: o bir dəfə də olsun bu işlərə qarışmağa cəhd eləməmişdi. Hərdən anam həyəcanla bacılarına deyirdi: “Qızlara nə olduğunu anlaya bilmirəm: heç nə öyrənmək istəmirlər, nə evdə, nə bağçada, nə tikmək, nə bişirmək istəmirlər, vəssalam”. Hərdən hirslə atamı yamanlayırdı. Bir dəfə limandan evə qayıdırdım, artırmaya çıxanda anamın səsini eşitdim: “Gözlə, tezliklə istədiyinə çatacaqsan, qarınlarını şişirdib, üstünə gələcəklər, görərsən!”

Anamın bu cür danışdığını heç vaxt görməmişdim. Məsələ dediyi sözdə deyildi, ancaq elə bil qəddar düşməni ilə danışırdı... Artırmada donub qaldım. Əlimdə tutduğum üç iri balıq – onları mənə limanda vermişdilər – daha çırpınmırdılar, ayaqlarımda onların nəm ağırlığını hiss elədim və şüşəyə dönən, ölgünləşən gözlərini gördüm. Orada nə qədər dayanmışdım, bilmirəm. Neçəsə saniyə. Ancaq birdən beş yaş böyüdüm: on yaşımı adlamışdım – on beş oldu.

Qapının arasından qorxa-qorxa baxdım – öz otağına gedən atam diksindi, ayağı büdrədi və yavaş-yavaş anama sarı döndü. Onun dalğın baxışları – solğun mavi, ifadəsiz, az qala, rəngsiz gözləri və tədricən bozaran sifəti məni daladı. “İndi, – düşündüm, – hər şey bitəcək, mənsə əlimdə bu skumbriyalar artırmada səfeh-səfeh dayanmışam...” Atam çönüb öz otağına getdi – qatil yox, çoxdan altmış yaşını adlamış, günün on bir saatını qayıqda keçirən son dərəcə üzgün adam, – və radioqəbuledici gur səslə səhərin hava haqqında xəbərlərini verməyə başladı, mənsə barmaqlarımın ucunda artırmadan düşüb, valideynlərim eşitsin deyə, ayaqlarımı yerə bərk-bərk vura-vura yenə artırmaya qalxıb, mətbəxə keçdim. Anam qeyzlə qazançaları bir-birinə vururdu. Mən əlimdəki skumbriyaları hay-küylə ləyənə atdım, ancaq o, başını qaldırmadı. Atama tərəf baxdım – o, çarpayıda uzanıb papiros çəkirdi və dalğın halda hava haqqında xəbərlərə qulaq asırdı. Diktor bir anlığa susanda, mən soruşdum: “Qayıqda nə var, nə yox?”

– Hər şey qaydasındadı, – atam dedi.

Bacılarım restoranda pis qazanmırdılar. Onlar atama elektrik üzqırxanı almışdılar və bir neçə təzə jurnala yazılmışdılar. Anama isə tikməli don hədiyyə eləmişdilər, xoşuna çox gəlsə də, donu sandığa qoyub, heç vaxt, hətta bayramlarda da geymədi.

Bacılarım hərdən onların mehmanxana tanışlarını qayıqda gəzdirməyi atamdan xahiş eləyirdilər. Turistlər dəstəylə dalğaqırana yığışıb, yöndəmsiz hərəkətlə nərdivanı enib qayığa minirdilər – atam aşağıda dayanıb onların əlindən tuturdu və dalğalarda yırğalanan “Cenni Linn”i saxlayırdı. Sərnişinlər özlərini dartsalar da, təcrübəli dənizçilərə bənzəməyə çalışırdılar – ehmalca saçlarına əl gəzdirib, ciddi görkəmlə dənizi süzürdülər. Amerikalıların pepsi-kola reklamına oxşayırdı: küləyin azca qarışdırdığı sığallı saçlar, gözoxşayan paltar, qara eynək. Turistlər çalışırdılar otursunlar və hökmən bir tərəfə yığışırdılar, ona görə də qayıq əyilməyə başlayırdı. Bir-birlərini milçək kimi vızıltı salan kinokamera ilə çəkirdilər – ənənəvi şəkil: mavi körfəz, şəffaf suya tərəf əyilmiş adam, təsadüfən suya salınmış əl və dalğın baxışlar.

Sərnişinlər atama tez bağlanırdılar və gəzintidən sonra onu birağızdan yanlarına, öz yeknəsəq həyatını yaşayan, kefcil gəlmələrə anlaşılmaz və yad olan qəsəbənin üstündə, yaşıl təpədə tikilmiş dəniz sahilindəki mehmanxananın tərtəmiz otaqlarına çağırırdılar. Mehmanxanada atam həmişə sərxoş olana qədər içirdi – o, yavaş-yavaş keflənirdi, ancaq spirtli içkilər çox idi, turistlərlə danışmağı isə atam bacarmırdı. Və saat dörddə oxumağa başlayırdı.

Turistlər atamın səsini maqnitofona yazırdılar – o hərdən dörd saat dalbadal oxuyurdu, – mahnılar limana, qəsəbəyə yayılır, balıqçıların yaş torla əlləşdikləri evlərin arasında get-gedə qeyb olurdular.

Atam keltlərin Köhnə Dünyadan gətirdiyi çoxlu qədim mahnı bilirdi, – o, Şimali Atlantikaya suiti ovuna gedən ovçuların dərdli balladalarını, balina ovlayanların kədərli nəğmələrini, şimal-şərq sahillərdə balıq tutan amerika və kanadalıların mahnılarını oxuyurdu; ovla bağlı olanlardan sonra şimal qış gecələri kimi uzun başlanğıcı, hər kupletdən sonra bitmək bilməyən təkrarları, nəqəratları bol məclis mahnılarına keçirdi, onlarınsa iyirmi, otuz kupleti olurdu. Qəsəbədə bu kelt mahnılarına qulaq asıb gülümsəyirdilər – axı onlar ədəbsiz idilər, babalarımızın dilini bilməyən turistlər isə mahnını həvəslə lentə yazırdılar ki, öz ədəbli şəhərlərinə aparsınlar. Axşama yaxın atam hərbi himnlər və qədim kelt ağıları oxuyurdu, onda səsi, nəhayət, həzinləşirdi, qədim mahnılarla canlanan keçmiş, yuxulu-yuxulu ləpələnən dənizin başı üstündə dayanırdı, qüssə dolu şər qarışırdı və səksəkəli qaranlıq balıqçıları, komaları, körfəzi, körpünün yanında donub qalmış qayıqları yırğalayırdı. 

Evdə atam pulu dinməzcə stolun üstünə qoyurdu və səndələyə-səndələyə otağına gedirdi, ancaq anam heç vaxt o pullara əl dəymirdi; səhərə yaxın atam yenə dənizə yollanır, ovdan qayıdanda toru qurumaq üçün asırdı. Axşamlar turistlər bizim evə gəlirdilər və anam onlara atamın evdə olmadığını deyirdi, bikef halda çıxıb gedirdilər, atam isə dişlərinin arasında papiros, altı üstünə çevrilmiş çarpayıda uzanıb, radioqəbulediciyə qulaq asırdı. 

Qışda hərdən məktub alırdıq – turistlər yazırdı ki, atamı xatırlayırlar, onun mahnıları isə hamının xoşuna gəlir; adətən, məktubda fotoşəkil də olurdu – cüssəli, iribədənli, gündən yanan sifəti mis rənginə çalan atam, səliqəli, qəşəng, oyuncağa oxşayan mehmanxananın qarşısındakı şezlonqda oturub, ağır, rəngi getmiş balıqçı paltarı, kiçik parusin stul ilə heç cür uyuşmur, mehmanxananın qarşısındakı biçilmiş çəmənlik üçün çox iri olan yamaqlı rezin çəkmələr yumşaq otları əzir, başı üstündə isə sanki təzad yaratmaq üçün ağ çimərlik çətiri var. İsti küləklərin qarsaladığı, çat-çat olmuş dodaqları – deyəsən, oxumağa başlayıb – bir az qanayıb, qan dodaqlarının küncündə və dişlərində ləkə kimi sezilir. Mis qolbaq – qollarını gəminin bortu zədələnməsin deyə, onu bütün balıqçılar taxır, – dekorativ və çox iri görünür, gödəkcəsinin, köynəyinin yaxası açıqdı, göy gözləri obyektivə baxır, arxasında – intəhasız mavi genişlikdi, ancaq ön planda oturmuş atam, hətta dənizlə müqayisədə də çox böyük görünür.

... Hər yaz böyüyən bacılarımdan biri sahil restoranında işə girirdi – yazda o artıq qəsəbədə olmurdu. Evə səhərə yaxın gəlib, şəhərə gedəcəyini anama xəbər verəndə icazə istəmirdilər, sadəcə, xəbər verirdilər.

Onlar bir-birinin arxasınca çıxıb gedirdilər və anam heç vaxt onları yola salmırdı. Bacılarım əllərində kiçik çamadan, məni öpüb, atamın yanına qaçıb, təpəyə qalxırdılar – və rəngbərəng maşınlar onları Bostona, ya Nyu-Yorka, Monreala, ya Kvebekə – dünyanın o başına, yad yerlərə götürüb aparırdı. Bacılarım anama çox oxşayırdılar və bu yollarda, bərq vuran maşınlarda son dərəcə gözəl olurdular, mən belələrini yalnız kinolarda görmüşdüm...

Onlar bəzən yayda qonaq gəlir və ərə gedəcəklərini deyirdilər, – beləcə, anam onları həmişəlik itirirdi: əgər ərə getdikləri bu adamlar bizim yerlərdə böyüməmişdilərsə, anam onlar barədə eşitmək belə istəmirdi. Mehmanxana gəlmələrini, – anam onları belə adlandırırdı, – arvadsifət, incə-mincə fırıldaqçı gözündə görürdü, onların necə pul qazandığını başa düşmürdü, axı məlumdu ki, heç harda işləmirlər, avara gəlmələrdi, onların zərif əllərinə baxmaq kifayətdi... Xeyir-dua vermək nədi, anam onları tanımaq belə istəmirdi.

...Mən öz uşaq işlərimlə məşğul idim və xeyli müddət heç bir dəyişiklik hiss eləmədim; birdən məlum oldu ki, anamın saçları ağarıb, atam hərdən dalğaqırana zorla çıxır, yorğun-arğın evə qayıdanda ağır rezin çəkmələrini sahilboyu çınqıllıqda sürüyür; şən, hay-küylü evimizsə boşalıb sükuta qərq olmuşdu – evdə üç nəfər qalmışdıq.

Məktəbi qurtarmağıma bir il qalmış atam qəfil qocaldı. Bir qışın içində. Xəstələndi, dərhal da qoca kişiyə döndü. Bütün yanvarı, az qala ayağa qalxmadan çarpayıda uzanıb qaldı və külək acıqla evə soxulur, donmuş qarı qapının altına doldururdu.

Fevral ayı bizdə balıq mövsümünə hazırlaşırlar, atam isə ayağa durmur, vaxt keçirdi; onda toru anamla çıxarıb, qırılmış yerlərini  bağlamağa başladıq. Biz axşamlar işləyirdik, tor isə cod idi – omar üçün ən sərt gəmi ipindən tor hazırlanmalıdı, – barmaqlarımız suluq olurdu, düyün vuranda onları qoparırdıq, yazqabağı Labradorun dayaz yerlərindən üzüb gələn suitilər isə artıq inildəyib zarıyırdılar.

Gündüzlər yalnız dayım işləyirdi – mən məktəbdə olurdum, anam isə təsərrüfatla əlləşirdi – o, çoxdandı atamla birlikdə balıq ovlayırdı və atamın belə əldən düşəcəyinə inanmağı gəlmirdi.

Martda işi çatdırmayacağımız aydın oldu: biz axşamdan sabaha qədər torla əlləşirdik, səhər açılmağına az qalmış yatağa girirdik, balıq mövsümünə isə vur-tut səkkiz həftə qalmışdı, biz isə, hətta qayığa da əl gəzdirməmişdik. Dayımın narahat olmağa başladığını görürdüm – axı onun on iki uşağı var idi, dəniz isə geridə qalanları yedizdirmir. Mən inadla işləyirdim, ancaq yaz yaxınlaşırdı, biz heç cür çatdırmırdıq; balıqçılar artıq qayıqları qatranlamağa başlamışdılar, biz isə torlardan üzülüşməmişdik. Başa düşdüm ki, məktəbin daşını atmalıyam.

Səhərisi gün evdə qaldım. Anam axşam harasa gedəndə, atam məni çağırıb dedi: “Axmaqlıq eləmə”.

Ona cavab verdim ki, hər şey həll olunub və heç nə müzakirə etmək istəmirəm.

– Elə olmağına elədi, – atam dedi. – Sən qərar vermisən. Ancaq mən qərar verməmişəm. Hesab eləyirəm ki, sən hökmən oxumalısan. 

Məktəbə görə onsuz da heyifsilənirdim, bir yandan da atamın məsləhətləri məni özümdən çıxardı. Hirslə sözünü kəsdim, az qala qışqırdım ki, məsləhəti özünə saxlasın, necə hərəkət etməli olduğumu mənə öyrətməsin.

Altmış beş yaşlı ağsaç qoca gözünü mənə zilləyib dinməzcə çarpayıda uzanmışdı, sonra dikəldi – çarpayı cırıldadı, – oturub düz gözlərimin içinə baxdı.

– Necə hərəkət etməli olduğunu sənə öyrətmirəm, – o dedi. – Sadəcə, xahiş eləyirəm.

Sabah məktəbə hazırlaşdım. Anam artırmaya çıxıb arxamca dedi: “Deməli, anan, atan acından ölsün. Belə yaxşıdı!” Mən geri baxmadım – yalnız addımlarımı yeyinlətdim.

Həmin gün evə qayıdanda, atamla dayım mətbəxdə oturmuşdular, tor isə döşəməyə sərilmişdi.

Aprelin sonunda yenicə rənglənmiş şən, hövsələsiz “Cenni Linn” körpüdə rəqs eləyirdi. Buz örtüyü parçalanıb yırğalanır, donmamış yerlərdə dəniz ləpələnir, qağayılar suya baş vurub, çırpınan siyənək balıqlarıını tutaraq, buz parçasının üstünə qonurdular.

Axır ki, may gəldi və qayıqlar dənizə çıxdılar, uzun müddət doklarda qalıb, nəhayət, azadlığa buraxılan canlı varlıqlar kimi, qayıqlar iri yaşılımtıl-ağ aysberqlərin yanından ötüb, sevincək körfəzə girdilər və limanın dar boğazından çıxıb, ənənəvi olaraq hər ailəyə bölünmüş axarlara üz tutaraq, açıq dənizə səpələnirdilər. Mən dərsdə oturub, pəncərəyə boylanırdım və qayıqlar tədricən üfüqdə görünməz olurdular, onların arasında “Cenni Linn” də dənizə çıxırdı – dayım ayaqlarını aralı qoyaraq, sükanın arxasında durmuşdu və istiqamətdən yayınmamaq üçün buz dağlarının lap yanından sivişib keçirdi, atam isə qayığın dal tərəfində dayanıb, ciyə ilə göyərtəyə bağlanmış toru tutmuşdu. 

Günortadan sonra “Cenni Linn” dalğaqırana yan aldı və anam atamdan soruşdu: “Qayıqda nə var, nə yox?”

– Hər şey qaydasındadı – o, cavab verdi.

Hiss olunmadan yazın yerini yay tutdu, iyunun üçüncü həftəsi yetişdi və bizi yay tətilinə buraxdılar. İyunda omar ovu başa çatdı. İndi öyrənə biləcəyimə ümid eləyirdim, – payıızda gəmi iplərini balıq ovu mövsümünə hazırlamağa başlayacaqdıq, atam isə bir yazdan da çıxacaqdı.

Ancaq iyulun birində dayım dedi ki, onu okean balıqçı gəmisinə matros götürürlər. Biz bilirdik – o, “Cenni Linn”dən həmişəlik gedir və növbəti mövsümə özünə qayıq alacaq: böyük oğlunun on altı yaşı tamam olmuşdu, arvadı isə on üçüncü uşağa hamilə idi. Dayım atamı sevirdi, ancaq risk eləyə bilməzdi. Məktəblə üzləşməli olacağımı onda başa düşdüm.

İyulda atamla işləməyə başladım – dayımın yerinə sükançı oldum. Atam susurdu, anam isə xöşbəxt idi. Nahardan sonra toru hazırlayırdıq: iplərin dolaşığını açıb, qarmaqlara yem keçirirdik, axşamlar isə dayaz yerlərdə yaruslar – bir-birinə bağlanmış tor qoyur, onları sübhün soyuq alatoranında yığırdıq. Səhər saat dörddə evdən çıxırdıq, başqa balıqçılarla birlikdə körpüyə düşürdük və gün çıxmamışdan qabaq artıq yerimizdə olurduq. Belə tezdən oyanmağa öyrənməmişdim və otağımın qaranlıq olduğunu görən balıqçılar hərdən pəncərəmə daş atırdılar. Mən yerimdən sıçrayıb, tələsik geyinirdim – axı dəniz yatıb qalanları yedizdirmir – qaça-qaça pilləkənlə düşüb, atama tərəf boylanırdım. O, geyincəkli çarpayıda uzanıb, papiros tüstülədə-tüstülədə kitab oxuyurdu. Ancaq məni heç vaxt özü oyatmırdı.

O il son dərəcə bərəkətli yay, sabit hava və çoxlu balıq oldu. Bir dəfə də olsun yarusumuz cırılmadı. Mən əməllicə möhkəmlənib, anamın qardaşı kimi qaralmışdım.

Atamın gündən qaraldığı yadıma gəlmir – o, gündən yanırdı, mövsüm ərzində az qala iyirmi dəfə dərisi soyulurdu, duzlu su əllərini qabıqdan çıxarırdı, oxuyanda, ya gülümsəyəndə, küləkdən çatlayan dodaqları qanayırdı və balıq mövsümü ərzində, demək olar, üzünü qırxmırdı – üzünə toxunmaq ağrı verirdi, qolbağı, hətta sakit havada da çıxarmırdı, çünki həmişə əlləri ağrıyırdı. Ancaq əvvəllər nədənsə heç nə sezməmişdim.

Bir sözlə, həmin yay mən çox şey öyrəndim və çox şeyə də başqa cür baxdım: uşaqlıqda baxıb, ancaq sezmədiyim, fikir vermədiyim şeyləri gördüm. Atam başqalarından pis balıqçılıq eləməsə də, balıqçıya oxşamırdı və qəsəbədə onu sevirdilər, özlərininki sayırdılar. Qışda məni oxumağa göndərəndə, ömürboyu universitetdə oxumağı arzuladığını dediyini xatırladım; onda sözlərini qulaqardına vurmuşdum – bir vaxt sirk artisti olmaq istədiyini goplamışdı, indi də universitetdən dəm vurur – görünür, ağıllanıb.

Bir dəfə atama söz verdim ki, nə qədər sağdı, heç hara getməyəcəyəm. Atam duruxdu, sonra papiros dumanının içindən gülümsəyib, sakitcə dedi:

– Nə deyirəm, oğlum, sağ ol.

Biz balıq ovlamaqda idik. İyul keçdi, avqustun bərk istiləri sona çatdı, uşaqların hələ ləzzətlə məktəbə qaçdıqları sentyabrın ilk günləri gəldi, axarlarda su isə o qədər şəffafdı ki, dibində ən xırda daşları da görmək mümkündü və bir axşam anam mənə dedi: “Görürsən, o necə də sevinir, hətta cavanlaşıb!” 

Sentyabr həmişə olduğu kimi sakit və günəşsiz idi, o sezilmədən, rahatca ötüb keçdi. Oktyabr gəldi, fırtına qopmağa başladı. Soyuq şimal küləyi əsəndə, gecə yarusları qalmağa qoymurduq, qayıdıb boş toru çıxarırdıq. Noyabrda dörd torumuzu külək apardı, dəniz qaralıb tünd-göy rəng aldı, külək isə elə hey dalğaları qovub gətirirdi. Balıq mövsümünün son günlərini yaşayırdıq. Soyuq küləkdə islanıb buz bağlayan qalın sviterlər, ağır plaşlar zirehli geyimlər kimi bərkiyirdi, əlcəklər isə buz pəncələrə çevrilirdi, onları sobanın borusuna söykəyib əridirdik. Səhərlər külək, adətən materikdən əsirdi, günortalar yerini mütləq şimal-qərb küləyinə verirdi və biz ləngimədən sahilə dönürdük: otuz futluq qayıqda payızın şimal-qərb dalğalarına qarşı getmək məhvə bərabərdi.

Bir vaxtlar dayımın dayandığı sükanın arxasında idim, atama baxmaq üçün hərdən geriyə boylanırdım – o, qayığın arxa tərəfində, sulu qarın üz-gözünə çırpıldığı vəziyyətdə dayanmışdı və qurğuşun kimi ağır dalğalar başı üstündən asılmışdı. Qayığın arxa tərəfi sonra alçaq səmaya tərəf qalxdı, istiqaməti yanılmamaq üçün üzümü çevirdim. Ancaq iyirmi bir noyabrda – balıq mövsümünün son günü – mən atama tərəf döndüm, o isə yox idi.

Noyabrın sonunda, şimal-qərb küləyi əsəndə, qayığı dalğalara qarşı sürmək – labüd ölümə doğru getməkdi. Dəniz qəbirlərin üstünə xaç qoymur və əgər sən, hər halda, geriyə dönə bilsən, Atlantikin növbəti qurbanı dəfn etdiyi o lənətə gəlmiş yeri tapa bilməzsən. Bunun nə vaxt – sən dönəndən bir dəqiqə, ya on dəqiqə əvvəl baş verdiyini hardan biləsən. Di gəl atanın üzməyi bacarmadığına şəkk-şübhən yoxdu. Nə atan, nə dayın, nə babaların, nə ulu babaların. Balıqçılar çox əzab çəkməyi xöşlamırlar.

Şimali Amerikanın şərq sahillərində omarla zəngin axarlar çoxdu. Yazda omarları buzda dondurub, buzxanası olan yük maşınlarında şəhərə göndərirlər. Yük maşınları gecə-gündüz avtostrada ilə şütüyürlər, ancaq omara tələbat gün-gündən artır, onlar bahalaşır, rəqabət çoxalır...

“Cenni Linn”in üzdüyü axarlarda on ildi heç kim balıq ovlamır. Dəniz qəbirlərin üstünə xaç qoymur, ancaq əcdadlarımız onu əbədilik nişanlayıblar. İki dəfə buraya iri katerlər gələrək, iri torlar atıblar və hər ikisində də kimsə qoruyucuları kəsib və torlar həmişəlik dənizdə qalıb. Qəsəbəmizə iki dəfə polislər gəlib, çoxlu dolaşıq suallar veriblər, ancaq öz komalarının qapısı ağzında dayanan kişilər və qucaqlarında körpə uşaqlar olan qadınlar laqeydcəsinə polislərə baxaraq susublar. Polislər hədə-qorxu gəliblər, balıqçılara izah eləyiblər ki, dəniz də hava kimi hamıya məxsusdu, onu bölmək olmaz... Balıqçılar susublar.

Ulu babalarımız dənizi üç yüz il əvvəl bölmüşdülər. Və dəniz “Cenni Linn”i gözləyirdi. Balıqçılar belə düşünürdü.

Anam da belə düşünür.

O, cüzi sığorta təqaüdü ilə boşalmış evdə tək-tənha yaşayır. Səhərlər çəkmələrin tappıltısını eşidir, ancaq balıqçılar onun artırması önündə dayanmırlar: onların gözlədiyi bir kəs yoxdu və keçib gedirlər. Anam heç kimdən yardım ummur – o məni gözləyir. Və mən əzabla dərk edirəm ki, o məni gözləyə-gözləyə də öləcək.

Atamın artıq öldüyünü düşünmək mənə lap əzab verir. Onu noyabrın iyirmi səkkizində sahildə tapmışdılar; iki sıldırım qayanın arasındakı yarğandan asılmışdı və dalğalar onu daşlara çırpırdı. Gödəkcənin qollarından və cırılmış şalvarından xıncıım-xıncım olmuş sümükləri çıxmışdı – çəkmələrini, əlcəklərini dəniz sorub aparmışdı, qalanlarını isə balıqlar və sərt qayalar etmişdi. 

DİGƏR MƏQALƏLƏR