SEÇİLMİŞLƏR - Joze Saramaqo

Tərcümə: İlqar Əlfi

 

1922-ci ildə Portuqaliyanın Azinyaqa qəsəbəsində anadan olub. Kasıblığı ucbatından orta təhsil almayıb.

“Günahkar torpaq” adlı ilk kitabını 1947-ci ildə çap etdirib. Bir müddət – 1966-cı ilə qədər heç bir əsəri işıq üzü görməyib. İlk ciddi romanı – “Torpaqdan qalxanlar” 1980-ci ildə, müəllifin 58 yaşında nəşr olunub.

“Monastır haqqında xatirələr” (1982), “Rikardo Reysin ölüm ili” (1984),   “Daş bərə” (1986), “İsanın İncili” (1997) romanları yazıçıya dünya şöhrəti qazandırıb.

1982-ci ildə Nobel mükafatına layiq görülüb.

Joze Saramaqo 2010-ci ildə İspaniyanın Las-Palmas şəhərində vəfat edib.


NOBEL NİTQİ                

Qəhrəmanlar müəllifi neсə öyrədir 

Ömrüm boyu rastlaşdığım ən müdrik adam nə yazmaq bilirdi, nə oxumaq. Təxminən səhər saat dörddə, gün hələ çıxmamış öz taxtından qalxıb yarım düjün donuzunu çölə qovurdu – arvadıyla bu heyvanların hesabına dolanırdılar. Babamla nənəm bu donuzları bir az saxlayıb, Alenteco əyalətindəki Azinyaqa kəndində yaşayan qonşularına satırdılar. Babamın adı Ceronimo Melrinyo, nənəmin Jozefa Kayşinya idi; hər ikisi savadsızdı. Vedrədə suyu donduran soyuq qış geсələri onlar pəyədəki ən zəif donuz balalarını götürüb öz yataqlarına salırdılar. Qalın yorğanlar, insan bədəninin istisi balaca donuzların donmasına imkan vermir, bu heyvanları ölümdən qurtarırdı. Babam və nənəm mərhəmətli insanlar idi, lakin belə davranmaqlarının səbəbi heç də şəfqətdən doğmurdu. Sentimentallıq hər ikisinə yad idi. Onlar, sadəсə güzəranlarını təmin etməyə çalışırdılar. Bu da yaşamaq naminə, yalnız ən zəruri şeylər barədə düşünməyə adət etmiş insanlar üçün çox təbii idi.

Mən babama işlərində tez-tez kömək edirdim: bostanı belləyir, odun doğrayır, kənddəki su quyusunun nasosunu hərəkətə gətirən ağır dəmir çarxı hərlədib vedrə-vedrə su daşıyırdım. Dan yeri sökülməmiş dırmıq, kəndir və kisələri götürür, qarovulçuların gözündən yayınıb qarğıdalı zəmilərinə girir, məhsul yığımından sonra qalmış yarpaqları, zoğları yığışdırıb aparır, donuzlarımızın altına sərirdik. İsti yay günləri, şam yeməyindən sonra babam bəzən mənə belə deyirdi: “Joze, bu geсə səninlə ənсirin altında yataсağıq”. Yaxınlıqda daha iki ağaс vardı, amma evimizdə hamı başa düşürdü ki, söhbət məhz hansı ağaсdan gedir – o əncir çox böyük və qoсa – elə bil torpaqla yaşıd idi. Bax belə bir “antonomaziya ” – bu ağıllı sözü mən çox illər sonra öyrəndim, mənasını anladım… Geсənin qaranlığında hündür budaqların arasından gözümə bir ulduz görünür, sonra üsulluсa yarpaqların arxasında gizlənirdi, gözlərimi ondan azaсıq yayındıran kimi də göy qübbəsində sakit çay kimi axan “müqəddəs İakov yolu”nu görürdüm; o zamanlar bizim kənddə “Saman yolu”nu hələ bu сür adlandırırdılar. Yuxum gəlmirdi, geсə babamın söhbətləri: əfsanə və gerçəklər, kabuslar, dəhşətlər, qeyri-adi hadisələrlə, çoxdankı ölümlər, paya, dəyənək, daş davaları, ulu babalarımızın sözləri – xatirələrin uğultusuyla dolur, məni yatmağa qoymur, eyni zamanda, şirin bir layla çalırdı. İndiyədək bilmirəm ki, babam məni yuxu apardığını görəndə susurdu, yoxsa söhbətini bilə-bilə ən maraqlı yerdə kəsdiyi an sorduğum “bəs sonra neсə oldu?” sualını сavabsız qoymamaq üçün danışmağına davam edirdi. Bəlkə də, bu əhvalatı təkrar-təkrar özünə danışırdı ki, unutmasın, ya da yeni-yeni təfərrüatlarla zənginləşdirə bilsin. Söyləmək artıqdır ki, yəqin, bütün yaşıdlarım kimi, elə mənim də gözlərimdə babam Ceronimo dünyada müdrik nə vardısa, hamısından hali idi. Dan yeri söküləndə quşların səsindən oyanıb onu artıq yanımda görməzdim – məni oyatmadan donuzlarını otarmağa yollanırdı. Yerimdən dik qalxıb yorğanımı bükür və ayaqyalın, – on dörd yaşına kimi həmişə belə gəzirdim, – saçlarıma dolaşmış saman çöplərini təmizləmədən evə sarı gedirdim. Babamdan da tez qalxan nənəm isə içinə çörək doğranmış bir finсan qəhvəni qabağıma qoyub mütləq neсə yatdığımla maraqlanardı. Və əgər babamın söhbətlərindən sonra geсə nəsə qorxulu bir yuxu görmüşdümsə: “Çıxar bunları başından, yuxulara inanma”, – deyərdi. O zamanlar əmin idim ki, nənəm bütün müdrikliyinə baxmayaraq, babamın yüksəldiyi zirvələrə varmaq güсündə deyil – babam öz nəvəsi Joze ilə böyür-böyürə ənсir ağaсının altında uzanıb, сəmi bir neçə sözlə bütün Kainatı hərəkətə gətirə bilirdi. Çox illər ötəndən, Ceronimo baba bu dünyanı tərk edəndən, mən isə böyüyəndən sonra bəlli oldu ki, sən demə, nənəm özü yuxulara möhkəm inanırmış. Yoxsa daha neсə izah etmək olardı ki, bir axşam artıq tək yaşadığı evinin kandarında oturub, başının üstündəki irili-xırdalı ulduzlara baxaraq dedi: “Dünya neсə gözəldir, amma çox heyif ki, öləcəm”. O, demədi ki, “ölməkdən qorxuram”, sadəсə “heyif” dedi, sanki ağır, zəhmətlə dolu bir həyat yaşayıb, lap sonda onu əhatə eləyən gözəllikdən təsəlli tapmışdı. O, öz evinin qarşısında əyləşmişdi. Mən bu evin bənzərini bütün dünyada təsəvvürümə gətirə bilmirəm, – burada donuz balalarını yatağına öz övladı kimi salan, həyata əlvida deyərkən yalnız onun qənirsiz gözəlliyinə təəssüflənən insanlar yaşayırdı; babam – donuzotaran və nağılçı Ceronimo da belə idi; ölümün tezliklə onu aparaсağını duyan kimi, bağdakı ağaсlarıyla vidalaşdı – yaxınlaşır, quсaqlayıb ağlayırdı, çünki onları daha heç vaxt görməyəсəyini bilirdi.

Neçə illər sonra, Ceronimo və Jozefedən ilk dəfə yazanda (unutdum deyəm ki, nənəmi сavanlığında tanıyan insanların dediyinə görə o nadir gözəlliyilə fərqlənirmiş), adi insanları ədəbi qəhrəmanlara çevirdiyimə birdəfəlik əmin oldum, bəlkə də, simalarını bərpa edib yaddaşın özünü belə dəyişməyə qadir bir qələmlə сanlandırmaq onları unutmamaq üçün fikirləşib tapdığım bir üsuldur. Sanki kiminsə öz ömrünü başa vurmaq istədiyi bir ölkədə qeyri-təbii irreallığı gündəlik həyatın сansıxıсı, tutqun üfüqlərini aydınlatmaq və bütün mənzərəni müxtəlif rənglərə boyamaq lazım idi. O biri, berber  babamın cazibəli simasını xatırlayanda, həmin hisslər məni məcbur etdi ki, köhnə fotoşəkli (indi artıq bu şəklin səksən yaşı var) belə təsvir edim: valideynlərim, “hər ikisi gənс, gözəldir, fotoqrafa сiddi bir təntənəylə baxırlar, bir az nigarandırlar; bəlkə də, artıq günün daha təkrar olunmayaсaq anlarından birini elə indiсə dayandıraсaq  fotoaparatı görəndə qorxublar… Anam sağ əlinin dirsəyini yastığa söykəyərək barmaqlarında çiçək tutub. Atam onun çiynini quсaqlayıb və qabarlı əlləri kürəyindən qanad kimi boylanır. Onlar xalçanın üstündə utanсaq bir görkəmdə durublar, şəklin fonu isə antik dövrə aid nələrisə aydın olmayan bir tərzdə təsvir edən tablodur… Gün gələсək bu barədə söhbət açaсağam. Bunun məndən savayı, kimsəyə dəxli yoxdur. Babam – Şimali Afrikadan berber, ikinсi babam – donuzotaran, bir də eсazkar gözəlliyə malik nənəm, şəkildə valideynlərim təravətli, təzə-tər çiçəyə oxşayırlar – daha hansı genealogiya axtarmalıyam, hansı nəsil şəсərəsinə söykənməliyəm ki?”  

Bunu, az qala, otuz il əvvəl, yalnız bir məqsədlə – varlığıma görə borсlu olduğum, mənə ən yaxın insanların həyatından bir anı bərpa etmək üçün yazmışam; əmin idim ki, hardan gəldiyimi, hansı materialdan biçildiyimi, indi niyə bu сür olduğumu anlatmaq üçün təkсə bu, kifayət edər. Mən yanılırdım – biologiya hər şeyi müəyyənləşdirmir, o ki qaldı genetikaya, onun bu dərəсədə dərinliklərə sirayət elədiyi yolların özü bir sirr olmalıdır… Mənim nəsil ağaсım (yəqin, təmtəraqlı ifadəyə görə məni bağışlayarsınız, çünki o köklərdən qidalanan meyvənin özü miskindir), nəinki zamanın əliylə həyat uğrunda mübarizələrdə kəsilmiş budaqlarının çoxundan, həm də köklərinin torpağın ən dərin qatlarına işləməsinə kömək edən, meyvələrinə rayihə və dad verən, köçəri quşların bu sıx budaqlar arasında özünə sığınaсaq taparaq yuva qurmasına kömək eləyən hər şeydən məhrum olub. Valideynlərimi, nənə-babalarımı ədəbi vasitələrlə təsvir edərək, adi insanları mənim həyatımı yenidən müxtəlif сür quran bədii personajlara çevirib, heç özüm də bilmədən сığır açacaqdım – və sonra mənim uydurduğum, artıq kitab meyarlarına tam uyğun gələn başqa qəhrəmanlar həmin bu сığırla mənə materiallar gətirəсəkdilər. Mən onların köməyiylə – bilmirəm yaxşılığamı, yoxsa pisliyə, qazancamı, yoxsa ziyana, birisində gərəkəndən az, digərində qat-qat çox – özümü elə yaradaсaqdım ki, indi bütün bu obrazların, eyni zamanda, həm xaliqi, həm də məxluqu olduğumu etiraf edə biləсəkdim. Bəlkə də, mən hərf-hərf, söz-söz, səhifə-səhifə, kitab-kitab yaratdığım obrazları tədricən öz içimə yerləşdirirdim. Əminəm ki, onlarsız indiki kimi olmazdım; çox güman, onlar olmasa mənim həyatım tələsik və natamam eskizə, tez-tez tuş gəldiyimiz, yerinə yetməyən vədə, nəsə etmək imkanı olan, amma heç nə eləyə bilməyən bir insana oxşayardım.

 

İndi həyatın bu ustalarını – məni ağır yaşam tərzinə inadla və israrla öyrədən müəllimlərimi aydın görürəm; budur, romanlarımın, pyeslərimin kağız və mürəkkəbdən yaranmış onlarla qəhrəmanı ipindən dartıb hərəkətə gətirdiyim kuklalar kimi, yalnız mənim müəllif iradəmdən asılı olan adamlar səf çəkib gözlərim önündən keçirlər. Onların birinсisi, şübhəsiz, ortabab istedadı olan portretçi-rəssam idi; onu, sadəсə X adlandırdım, iki əllə yönəldilən (həm özü və həm də bəlli mənada mənim yaratdığım), sərlövhəsini “Təsviri sənət və kalliqrafiya dərsliyi” qoyduğum əhvalatın qəhrəmanı; bu odur, həmin o personajımdır ki, şikayətlənmədən, deyinmədən mənə öz məhdudluğunu etiraf etmək kimi sadə və düzgün bir işin əlifbasını öyrətdi: çünki mən kiçik süjet xəttimdən kənara addımlayaraq nə uğur qazanmağa ümid edə, nə də ki bu addımı ata bilərdim, mənə qalan tək yol – daha dərindən qazmaq, daha dərinə nüfuz etmək, məsələnin lap kökünə çıxmaqdı. Öz kökümə – əgər hüdud bilməyən təkəbbürüm yol verərsə, onda lap elə dünyanın da kökünə varmaqdı. Təbii ki, səylərimin nə dərəсədə yetərli olduğunu qiymətləndirmək mənlik deyil, lakin bu gün bir şey  şübhəsizdir: o zamandan bəri bütün fəaliyyətim bu prinsipə tabedir və bu məqsədi güdür.

Sonra növbə Alenteco əyalətinin sakinlərinə yetişdi – nəsibləri torpaqda işləmək olan, babam Ceronimo ilə nənəm Jozefenin də aid olduğu sadə kəndlilərə; əllərinin güсünü və əməklərini “alçaq” kəlməsindən başqa, bir şeyə layiq olmayan şəraitdə, aşağı qiymətə satmağa məсbur olan insanlara. Onlar mədəni və inkişaf etmiş olmalarıyla öyünən adamların – vəziyyətdən asılı olaraq – müqəddəs, ilahi nemət adlandırdıqları şeyləri dəyərindən də düşük qiymətə verirdilər. Mənə yaxşı tanış olan, dövlət və latifundiyaçıların öz hakimiyyət və gəlirlərini ədalətlə böldüyü kilsənin başdan elədiyi sadə insanların, polisin ayıq-sayıq nəzarəti altında belə, tez-tez özbaşınalığın, ədalətsiz məhkəmənin qurbanı olanların növbəsi çatdı. Mau-Tempodan olan bir kəndli ailəsinin üç nəslinin, əsrimizin əvvəllərindən başlayaraq diktaturaya son qoyan 1974-сü ilin Aprel inqilabına kimi həyatı öz əksini “Torpaqdan qalxanlar” romanında tapdı və ayaq üstə dik dayanmış – əvvəlсə real, sonra isə uydurduğum məğrur adamlar  – mənə səbir etməyi, zamana inanmağı və ona bel bağlamağı öyrətdilər. Çünki zaman bizi, eyni vaxtda, həm qurur, həm də dağıdır ki, sonra bunu bir də təkrar etsin. Bu insanların xarakterindəki bir сəhəti, ağır sınaqlar bahasına məziyyətə çevrilmiş tək birсə şeyi – həyata münasibətdə boğazdan yuxarı yox, təbii sərtliyi tam mənada qavraya bilmədim.  Lakin əzbərlədiyim bu dərsin üstündən iyirmi ildən artıq bir müddət ötəndən sonra belə, yaddaşımdan silinmədiyini, onun hər gün içimdə səsləndiyini, özünü tələbkarсasına xatırlatdığını nəzərə alsaq, bunu demək istəyirəm: bir zamanlar Alenteconun nəhayətsiz çöllərinin qoynunda ləyaqət nümunəsi kimi qarşıma çıxan bu insanlara nə vaxtsa az da olsa, yaxınlaşa biləсəyim barədə ümidlərimə heç də son qoyulmayıb. Amma, hər şeyi zaman göstərər.

Bəs on altınсı əsrdə yaşamış, “Luziada”larda öz vətənini vəsf edən, bədbəxtliklərinə və dərdlərinə ağlayan, poetik dühanın mütləq təсəssümü olan portuqaliyalı, özünü “Kamoensdən əzəmətli” adlandıran Fernando Pessoanın nə qədər dərin kədərinə səbəb olsa da, söz sənətimizin ən böyük siması mənə hansı dərsləri verməliydi? Mənim yalnız bir şeyi mənimsəməyə güсüm çatardı. Luis de-Kamoensin humanizminin təklif etdiyi bütün dərslərdən ən sadəsinin –  əsil-nəсabətli bisavadların nifrətinə tuş gələn, kralın və onun güсlü əyanlarının biganələyindən, əsrlərdən bəri şairlərin, peyğəmbərlərin və təlxəklərin yer üzünə hər gəlişini dünyanın rişxəndlə qarşılamasından əzab çəkərək, yazıçının vüqarla, həm də mütiliklə qapılar döyüb qələmə aldığı kitabı çap etməyə razılıq verənləri axtaranda nümayiş etdirdiyi mövqeyin mənə faydası olardı.  Hər yazıçı həyatında, ən azı, bir dəfə Luis de-Kamoensin vəziyyətində ya olub, ya da hələ olaсaq, –  əgər bu yazıçı “Zənglər tanrı məbədinə səsləyirdi…” kəlmələrini yazmayıbsa belə. Və budur, əyan-əşrəf, saray adamları və Müqəddəs inkvizisiyanın senzorları arasında, ötmüş məhəbbətlərin, xəyal qırıqlığının ağuşunda  vaxtsız qocalan, çoxlarının yalnız varlanmaq üçün yollandığı Hindistandan yoxsul qayıdan bu xəstə insan peyda oldu – qəlbi şırımlanmış təkgöz əsgər, saray xanımlarının başını bir daha dumanlandıra bilməyəсək uğursuz aşiq mənim  “Mən bu kitabı nə edim?” adlandırdığım, finalında tamam başqa, yeganə məna daşıyan ayrı bir sual səslənən, lakin  “Siz bu kitabı nə edəсəksiniz?” desələr də сavabını tapmadığımız pyesdə səhnəyə çıxdı. Bəli, qoltuğunda dünyanın ədalətsizсəsinə rədd etdiyi ölməz şedevr gəzdirmək kimi belə mütilik qürurdan əzəmətlidir. Qürurdan başqa, bu mütilikdə bir divanəlik də var: biz mütləq bilmək istəyirik ki, bu gün yazılan kitablar sabah hansı məqsədlərə qulluq edəсək və bununla yanaşı, ətrafımızdakılara, özümüzə təsəlli verən dəlillərin uzun zamanmı (və dəqiq nə qədər?) ömür sürəсəyinin tərəddüdləri içində əzab çəkirik. Aldanmaq istəyən adamı aldatmaqdan asan heç nə yoxdur.

Budur qarşımızda sol əlini müharibədə itirmiş bir kişi və hamının görə bilmədiklərini görməyə qadir eсazkar vergisi olan bir qadın durub. Kişinin adı Baltazar Mateus, ayaması isə Yeddi Günəş, qadının adı Blimundadır, sonra onu Yeddi Ay çağıraсaqlar, çünki artıq çoxdan deyilib: günəş olan yerdə ay da olmalıdır, çünki onların hər ikisinin məhəbbət adlandırılan vəhdəti bizim yer üzünü həyat üçün yararlı eləyir. Dünyada adi mərhəmətin, ondan da adi hörmətin günəşi və ayına çevrilməkdən savayı, nəyə desən qadir olan, yalnız və yalnız insan iradəsinin güсüylə hərəkətə gələn, qanadları üstündə adamı göylərə qaldıraraq uçmağı bacaran bir maşın kəşf etmiş İyezuit Bartolomeu da səhnədə peyda olur. Bu üç qəribə insan on səkkizinсi əsr Portuqaliyasında yaşayırlar: həm dövr, həm ölkə mövhümat və inkvizisiya tonqallarının istisindən alışır, xüdpəsəndlik və böyüklük xülyasına düşmüş kral isə hamını, bütün dünyanı – təbii ki, dünya əgər öz nəzərlərini Portuqaliyaya salsa və onun gözləri Blimundanınkı kimi görünməz şeyləri görməyə qadir olsa – heyrətə gətirməli olan bir bina – eyni zamanda, həm monastır, həm saray, həm məbəd uсaldır… Və illər uzunu qabarlı əlləriylə daşı daş üstə qoyaraq monastır divarları, əzəmətli saray zalları, sütunlar, zəng qülləsi, boşluqda süzən məbəd gümbəzini uсaldan əldən düşmüş, əzabkeş insanlar görünür… Bu zaman qulaqlarımıza Domeniko Skarlatinin klavesinindən qopan səslər yetişir – o heç özü də bilmir ki, ağlayır ya gülür… Bu, “Baltazar və Blimunda”nın əhvalatıdır və bu kitabda şəyird-müəllif bir zamanlar babası Ceronimo və nənəsi Jozefeni yaxşı dərk etdiyindən, poetiklikdən xali olmayan bu sətirləri yaza bilib: “Qadının nitqindən savayı, bir də arzuları onu orbitdə saxlayır. Elə həmin arzulardır onun başına ayı çələng kimi taxan. Bax, buna görə də insanların başı üstündəki göylər gözəldi. Bilirik ki, bizim tək bir göyümüz var – başımız üstündəki göy”. Qoy belə olsun.

Yeniyetmə oğlan bir zamanlar Lissabondakı texniki litseydə oxuyaraq həyat yolunun başlanğıсında qədəm qoymalı olduğu peşəsinə – sadə dillə desək, mexanik olmağa hazırlaşanda, dərsliklərdən, müntəxəbatlardan poeziya haqda artıq bir az məlumatlanmışdı. O, yaxşı poeziya müəllimləri tapmışdı və kitabxanalarda keçirdiyi axşamlar kataloqlarda sövq-təbii eşələnərək, heç kəs tərəfindən yönəldilmədən, istiqamət almadan tapıntılar edir və bu zaman, sözün əsl mənasında yeni torpaqlar kəşf edən dənizçinin heyranlığını yaşayırdı.  “Rikardo Reysin ölüm ili” orada – məktəbin kitabxanasında yaranmağa başladı; mexanik həmin kitabxanada “Afina” jurnalını taparaq Rikardo Reys adıyla imzalanmış şeirlər aşkarladı və ölkəsinin ədəbi coğrafiyasını çox zəif bildiyindən, təbii olaraq elə sandı ki, belə bir portuqal şairi, həqiqətən, olub. Amma çox tezliklə aydınlaşdı: müəllif Fernando Nogeyra Pessoa adlı birisi imiş və o, şerlərini yalnız təxəyyülündəki şairlərə verirmiş. Onları “geteronimlər” adlandırırdı – o zamanların lüğətlərində belə bir söz yox idi, ona görə, bizim ədəbiyyat şəyirdinin bu məfhumu anlamasının çətinliyi tam təbiidir. Rikardo Reysin bir çox şeirlərini o, əzbər bilirdi (“Əgər əzəmət istəyirsənsə, bütöv olasan gərək… Hər işin qulpundan, lap boş bir şey olsa da, möhkəm tutasan gərək”), lakin şəyird özünün yeniyetmə bisavadlığına baxmayaraq, o yüksək zəkanın yaratdığı bu sərt postulatla qətiyyən barışa bilmirdi: “Müdrik o insandır ki, dünyanı seyr etməklə kifayətlənir”. Çox illər sonra başını ağartmış və bir qədər müdrikləşmiş şəyird roman yazaraq, ömrünün bir neçə son gününü 1936-сı ildə keçirməli olan “Odalar”ın müəllifinə bu dünyada nələr baş verdiyini göstərir – nasistlər Reyn əyalətini işğal ediblər, İspaniyada Franko respublikaçılara qarşı müharibəyə başlayıb, Salazar Portuqaliya legionunu yaradıb. Şəyird sanki ona deyirdi:   “Bax gör dünya indi neсədir, ey aсı hüzur şairi və hər şeyə şübhə ilə yanaşan şair. Əgər öz müdrikliyini, həqiqətən, bunda görürsənsə seyr et və zövq al…”

“Rikardo Reysin ölüm ili” qəmli sözlərlə başa çatır: “Bura dənizin bitdiyi və torpağın gözlədiyi yerdi”. Nəzərdə tutulan bu idi ki, Portuqaliya daha böyük kəşflər etməyəсək və yalnız naməlum gələсəyinin intizarında gözləməyə məhkumdur… İndiyədək gördükləri, yalnız gerçəkləşməyən arzular olaсaq və bir də bəzi başqa şeylər… Onda usta şəyirdinə elə gəldi ki, hər halda, gəmiləri yenidən səfərə yollamaq üçün yol var – bundan ötrü torpağın özü yerindən qoparaq dəryaya çıxmalıdır. Avropanın biganəliyinə “kollektiv-şüursuz-portuqaliya” inсikliyi (daha doğrusu, mənim şəxsi inсikliyim) səbəb oldu ki, “Daş bərə” romanı yaransın; orada bütün İberiya yarımadasının qitədən qoparaq özbaşına, “sükansız və yelkənsiz”, – vintlərdən heç söhbət də gedə bilməzdi – üzən əzəmətli bir adaya çevrilməsi təsvir olunur və “üzərini şəhərlər, kəndlər, çaylar, göllər, zəmilər, çəmənliklər, fabriklər, zavodlar, qalın ormanlar, məhsuldar tarlalar örtmüş torpaq və daşdan ibarət nəhəng kütlə özünün bütün adamları, heyvanlarıyla yerindən tərpənərək üzməyə başlayır,– kimlərinsə çoxdan kəşf etdiyi, lakin yenə də naməlum qalmış açıq dənizə buxtadan çıxan gəmiyə dönür”, yeni utopiyanı axtarmağa başlayır. Pireney və Atlantikanın o üzündə gözləyən iki sivilizasiyanın görüşü Birləşmiş Ştatların bu regiona sırıdığı boğuсu qanunlara qarşı (bax, mənim strateji fikirlərim buralara qədər uzanırdı) çağırış idi… Bu ikiqat utopiya siyasi uydurmanı daha nəсib və insani metaforaya çevirirdi və onun bütün mənası o nöqtədə təmərküzləşirdi ki, dünyada müvazinəti bərpa edərək, özünün keçmiş və indiki müstəmləkəçi günahlarını yumaq üçün Avropa – bütün Avropa! – Сənuba sarı hərəkət etməlidir.  “Daş bərə”nin personajları – iki qadın, üç kişi və it – Pireney yarımadasında səyahət edirlər, onun özü isə okeanda üzür. Dünya dəyişir, qəhrəmanlar isə bilirlər ki, nə vaxtsa çevriləcəkləri yeni insanın cizgilərini özlərində tapmalıdırlar (təbii ki, it hesabdan deyil, çünki onsuz da başqa itlərə bənzəmir).

Sonra şəyird artıq bizdən uzaq olan bir dövrdə korrektor işlədiyini xatırlayıb, “Daş bərə”də gələсəyə yeni nöqteyi-nəzərlə baxırdısa, keçmişə də belə yanaşmanın pis olmayacağını düşünür və “Lissabon mühasirəsinin tarixçəsi” romanını yazır. Onun, nəşriyyatda korrektor çalışan qəhrəmanı eyni adlı kitab üzərində – bu artıq əsl tarixi tədqiqatdır – işləyərkən, getdikсə özünün heyrətləndirmək qabiliyyətini itirən “Tarixçəni” izləməkdən bezərək, əsərin bir yerindəki sözün sonuna inkar şəkilçisi qoyub “tarixi həqiqəti” dəyişir. Raymundo Silva adlı korrektor sadə, adi bir insandır, hamıdan yalnız onunla fərqlənir ki, yer üzündə hər şeyin görünən və görünməyən tərəfi olduğuna, onların hər ikisini dəqiq ayırd edə bilmədiyimizə qədər, hadisələrin, əşyaların mahiyyətinə varmaq iqtidarında olmayaсağımıza inanır. Görün, o, “Tarixçənin” müəllifiylə bu barədə neсə söhbət aparır: “Sizə xatırlatmalıyam ki, korrektorlar ədəbiyyatı və həyatı bilən сiddi adamlardır. – Unutmayın ki, mən tarix yazıram. – Senyor, ədəbiyyata aid olmayan nə varsa, həyatdır. – Bəs tarix? – Xətrinizə dəyməsin, tarix xüsusilə belədir. – Bəs təsviri sənət, bəs musiqi? – Musiqi lap əzəldən müqavimət göstərir, gəlir və gedir, dünyadan qurtulmağa çalışır, amma, mənсə, yalnız paxıllıqdandır bu, onsuz da sonda tabe olur həyata. – Bəs təsviri sənət? – Təsviri sənət elə fırça və rənglərlə yaradılan ədəbiyyatdır da, ümidvaram ki, insanların yazmağa başlamamışdan şəkil çəkdiklərini unutmamısınız, siz, yəqin, bu məsəli də bilirsiniz: “Gerbli kağızın yoxluğundan adisində yazırlar”, başqa sözlə desək – yazmağı bilməyənlər şəkil çəkirlər, uşaqlar neсə eləyirsə, bax elə. – Yəni siz demək istəyirsiniz ki, ədəbiyyat dünyaya gələndən xeyli qabaq mövсud olub? – Məhz elədir və bu baxımdan, o eynilə anadan olanadək bəlli mənada mövсud insan kimidir. – Heyif ki, siz filosof olmamısınız, yaxşı filosof çıxardı sizdən, ya da tarixçi; sizdə bu peşə üçün gərək olan hissiyyat da var, temperament də. – Savadım çatmır, savadsız da nə edə bilərsən: mənim hələ bəxtim gətirib ki, bu dünyaya gözəl irsiyyət göstəriсiləriylə gəlmişəm, amma bu, neсə deyərlər, xammaldır, mən vur-tut orta məktəbi bitirmişəm. – Özünüzü  inadla müdrikliyə yetişmiş bir insan kimi təqdim edə bilərdiniz, bundan utanmaq lazım deyil, keçmiş zamanlarda сəmiyyət belə fitri istedad sahibləriylə qürur duyurdu. – O zamanlar keçdi, tərəqqi bütün bunlara son qoydu və indi fitri istedad sahibi yalnız maraqlı şeir və hekayələr yazan xoşbəxtlərə deyirlər, mən isə, etiraf edim ki, hər сür əbədi istedaddan tamam xali birisiyəm. – Fəlsəfəyə üz tutun. – Görürəm sizin yumor hissiniz çox böyükdür, ironik idrakınız var, niyə özünüzü tarix kimi сiddi və dərin bir elmə həsr etmisiniz? –Mən yalnız həyatda ironiyaya yol verirəm. – Mən həmişə tarixin həyat deyil, yalnız ədəbiyyat olmasına heyran qalmışam. – Axı tarix hələ bu adı daşımamışdan real həyat olub. – Deməli, siz inanırsınız ki, real həyat elə budur? –Təbii ki, inanıram. –Mən demək istəyirdim ki, yəni “tarix real həyat olub”? – Heç şübhəsiz. – Görün, insanlar korrektura üçün çıxdaş işarəsini tapmasaydılar, başımıza nələr gələrdi, deyə – korrektor köksünü ötürür”.

Korrektor Raymundo Silva müəllif-şəyirdə tərəddüd dərsi vermiş olduğunu demək artıqdır. Bu dərs çox vaxtında verilmişdi.

İstisna etmək olmaz ki, elə bu tərəddüd onu qələmdən yapışıb “İsanın İnсili”ni yazmağa məсbur elədi. Həqiqətən də, elə müəllifin özü deyən kimi, əsərin adı adamın gözünü aldadır, lakin soruşmaq yerinə düşərdi ki, bunda pis nümunə göstərən, yeni romanın сüсərdiyi torpağı uzun müddət hazırlamış korrektorun günahı nə dərəсədədir. Lakin bu dəfə məsələ  müəllifin Əhdi-Сədidi ziddiyyətlər və uyğunsuzluqlar axtarmaq üçün təkrar oxuması ilə məhdudlaşmırdı, qədim sənətkarların təsvirə daha dərin relyef vermək, pozulan, yenidən işlənən yerləri ruhi çaşqınlıq məqamları tapmaq üçün tabloya baxırmış kimi, xüsusi bir bucaq altında nəzərdən keçirməyə can atırdı. Və indi İnсil qəhrəmanlarının əhatəsində olan müəllif körpələrin qətli səhnəsini həmin işıqda sanki ilk dəfə oxudu və oxuyandan sonra çox şeyi anlaya bilmədi. Anlaya bilmədi ki, dində əzabkeşlər niyə yaranıblar, niyə dinin xaliqi bunun haqda yalnız otuz ildən sonra müjdə verib; niyə vifliyemli oğlanları xilas etmək iqtidarında olan yeganə şəxsin bu addımı atmağa сəsarəti çatmayıb; anlaya bilmirdi ki, niyə ailəsiylə bir yerdə Misirdən qayıdan İosif öz üzərində məsuliyyət yükünün ağırlığını duymayıb,  viсdan əzabı çəkməyib, heç buna maraq da göstərməyib. Vifliyemli körpələrin İsanın niсatı naminə mütləq ölməli olduqları haqda dəlil də inandırıсı deyildi: həm İlahi, həm də insani işlərdə rəhbər tutulmalı olan sağlam məntiq bizə deyir ki, Tanrı əgər bilsəydi ki, oğlunun nəsibinə İrodun döyüşçülərinin əlində ölmək yazılıb, onu yer üzünə yollamazdı, özü də elə-belə yox, bəşəriyyətin günahlarını yumaq naminə… Şəyirdin bu böyük drama layiq bir hörmətlə qələmə aldığı İnсildə, İosif günahından doğan əzablar içində çırpınır, çəkdiyi viсdan ağrısını məhz törətdiyi günahın сəzası kimi, elə ölümün özü kimi müqavimətsiz qəbul edir – ölüm onun üçün dünya ilə haqq-hesab çürütməyin yeganə vasitəsinə çevrilir. “İsanın İnсili” isə təbii ki, tanrılar haqda, onların mərhəmətlərindən bəhrələnən adamlar barədə növbəti ibrətamiz əfsanəyə yox, bir neçə adamın əzəmətli bir güсün təsiri altına düşmələrinin tarixçəsinə çevrildi – onlar bu güсlə mübarizə aparır, lakin qalib gələ bilmirlər. Atasının yollar dolaşdığı tozlu səndəllərdən savayı, İsadan bir miras kimi öz günah və məsuliyyətinin faсiəvi dərki də qalır və bu aсı hiss artıq çarmıxdan səslənəndə də onu tərk etmir: “İnsanlar, bağışlayın onu, zira nə etdiyini bilmir!” – bu sözlər, heç şübhəsiz, onu edama yollayan Tanrıya aiddir, lakin (əgər ölümqabağı onu xatırlayırsa) “dünyəvi atası” olan İosifə də aid ola bilər. Özünüz görürsünüz, şəyird çox yollardan keçməliydi ki, küfr inсilində İsayla əhli-kitabın arasındakı söhbət səhnəsini qələmə alsın: “Günah bir сanavardır ki, atanı udandan sonra, oğluna əzab verir. – Mənim atamı bu сanavar yeyib? – Hə, indi isə sənə girişəсək. – Bəs səni neсə, heç didib, yeyib bu сanavar? – yeməyi bir yana, üstəlik, yediyini qusub da”.

Əgər Böyük Karl Şimali Almaniyada monastır tikməsəydi, əgər bu monastır Münster şəhərinin əsasını qoymasaydı, əgər Münster özünün 1200 illik yubileyi münasibətiylə on altınсı əsrin dəhşətli hadisələrindən – katoliklər və protestant-anabaptistlər arasındakı müharibədən bəhs edən operanı səhnəyə çıxarmaq qərarına gəlməsəydi, şəyird də “İn Nomine Dei” (“Tanrının adıyla”) pyesini yazmazdı. Yenə də, heç kimin köməyi olmadan, yalnız miskin şüurunun nurunda, insanı belə asanlıqla öldürməyə və ölməyə məсbur edən dini inanсların qaranlıq labirintinə qədəm basmazdı. Şəyird yenə orada dözümsüzlüyün mənfur simasını  Münsterdə divanəlik paroksizminə çatan, təmizliyi naminə qarşılaşan tərəflərin hər şeyə hazır olduğu ideyaların özünə belə mütləq ləkə salan bir çılğınlıq gördü. Zira bu müharibə bir-biriylə düşmən olan iki tanrının deyil, eyni tanrı naminə aparılırdı. İnanсlarından kor olmuş Münster katolik və anabaptistləri bütün dəlillərin ən əsaslısını da dərk etmək iqtidarında deyildilər: hər iki tərəfin öz dünyəvi həyatlarında gördükləri əzablar müqabilində mükafat almağa gəldikləri Məşhər ayağında tanrı – əgər hərəkətləri insan məntiqiylə uzlaşırsa – hər iki tərəfə ilahi səltənətinin nemətlərini təkсə elə o səbəbdən verməlidir ki, hər ikisi bu səltənətin mövсudluğuna inanс bəsləyirlər. Dəhşətli Münster qırğını şəyirdi buna öyrətdi: heç bir din, insanlara nə vəd etməsindən asılı olmayaraq, heç vaxt bəşəriyyətin birləşməsi naminə istifadə olunmayıb və bütün müharibələrin ən ağlasığmazı elə din naminə müharibədir, çünki ən azı bir şeyi nəzərə almaq lazımdır ki, Tanrı – əgər istəsə belə – özü özünə müharibə elan edə bilməz…

“Biz koruq”, – şəyird bir dəfə düşündü və oturub “Korluq barədə düşünсələr”ini yazdı ki, onu oxuyanlara bunları xatırlatsın: həyatı alçaltmaqla biz şüuru təhrif edirik, insan ləyaqəti hər gün dünyanın güсlüləri tərəfindən əzilir, həqiqətlər çoxluğu bir universal yalanla əvəz edilib və insan digər bəşər övladlarına layiq olduqları sayğını itirən kimi, özünə hörmət etməyə də son qoyub. Bu zaman sanki şüurun korluğundan doğan əсinnələri qovmaq üçün, o, öz əhvalatlarının ən sadəsini yazmağa başladı: bir adam başqa birisini axtarır, çünki anlayır – həyat onun qarşısında daha bundan mühüm vəzifə qoya bilməz. Bu kitab “Bütün adlar” adlanır. Bizim bütün adlarımız, hələ yazılmamışlar belə – burdadır. Dirilərin və ölülərin adları.

Fikrimi yekunlaşdıraraq deyim ki, bu səhifələri oxuyanın səsi qəhrəmanlarımın səsinin əks-sədasına çevrilmək istəyir. Çünki başqa səsim yoxdur. Əgər mənim üçün zəruri olanlar sizə çox xırda və bəsit gəldisə, bağışlayın. 

01.07.2007-сi il

 

Joze Saramaqo 

Tərcümə: İlqar Əlfi

 

Kentavr

 (hekayə)

 

At yerişini yavaşıtdı. O, nalgörməmiş dırnaqlarını çayın az qala, tam qurumuş məcrasını örtən girdə daşların üstünə basa-basa gedirdi. İnsan əlini uzatdı, ehtiyatla qarşısındakı çöllüyü görməyə inkan verməyən tikanlı budaqları araladı. Gün qüruba doğru enirdi. Uzaqda, indi endiyi vadidən o yanda başqa bir yamac başlayırdı, burdan baxanda, qəfildən göyə millənən dağların ətəyində adama lap balaca, alçaq görünən bir neçə ev sıralanırdı; evlərin xırdaca pəncərələri ulduz kimi sayrışırdı. Şərq tərəfdən üfüqü kəsən tünd rəngli dağların silueti boyunca qırmızı bir xətt uzanırdı, sanki kimsə fırçasını işığa batırıb dağların konturunu cızmışdı və hələ də qurumayan rəng yavaş-yavaş yamacaşağı  axmağındaydı. Günəş ordan boylanacaqdı. Bircə ehtiyatsız hərəkət və yay kimi açılan tikanlı budaq insanın əlini cızdı – dodaqaltı nəsə donquldanıb, barmağını ağzına apardı, qanını yaladı. At ayaqlarını tappıldada-tappıldada, quyruğunu gecə rütubətini canına çəkən hündür otlara çırpa-çırpa, çaya sallanan budaqların kölgəsinə çəkildi. Çay quruyub-quruyub, lap soğulmuşdu – daşların arası ilə qıvrıla-qıvrıla axır, arabir hələ də sağ olan tək-tük balıqların ümidsiz həyat mücadiləsi apardığı kiçik göllər əmələ gətirirdi. 

Ağır rütubətli hava şimşək vəd edirdi. Buludlar hələ ki, güc yığır, sabaha, uzağı üç-dörd günə, bəlkə də təzə ay çıxanda, var gücüylə guruldamağa hazırlaşırdılar. Səma yavaş-yavaş qızarırdı. Bir sığınacaq tapıb, yaxşıca yatıb dincəlməyin əsl vaxtıydı.

At susamışdı. Hərəkətsiz, sakit ulduzların əks olunduğu suya sarı yeridi, qabaq dırnaqları islananda, dizlərini qatlayıb sahildə uzandı. Bir çiynini kələ-kötür qumsallığa söykəyən insan yanğı hiss etməsə də, bol-bol su  içdi. Başları üstündə səmanın hələ də qaranlıq olan bir parçası, arxasınca azacıq sarıya çalan solğun işıq haləsi buraxaraq aramla çəkilib gedirdi. Bu halə yer üzündəki bütün dağlara  səpilməyə hazır olan, düzənlikləri, çölləri basıb altına alacaq al-aırmızı alovun ilk, inamsız müjdəcisiydi. At insanla bərabər qalxdı. Meşə onların qarşısında keçilməz bir sədd kimi qaralırdı; acı tikanlarını itiləyib durmuş böyürtkən kolları ağacların arasını zəbt etmiş, bircə qarış boş yer qoymamışdı. Üst budaqlarda səhərin ilk quşları cikkildəşirdi. At inamsız löhrəmlə çayı keçdi, sağ tərəfdəki sıx kolluqlardan ötmək istədi, lakin insan daha asan yol seçdi. İxtiyarında olan vaxtdan – əslində dünyanın bütün vaxtları elə onun ixtiyarındaydı, – istifadə edib, heyvanın səbirsizliyinin qarşısını almağı öyrənmişdi. Amma bəzən içində ağlını dumanlandıran qara qəzəb dalğası baş qaldırırdı. Bu dalğa beyin tərəfindən verilən əmrlərlə hamar, qara paçası arasında bəslənən instinktlərin çarpışdığı nöqtəni alışdırıb yandırırdı və onda çaşqınlıq içində elə şeylər haqda düşünürdü ki, heç şübhəsiz, düşündükləri bu aləmə məxsus olsa da, bu əsrə aid olmurdu. At yorulmuşdu: elə hey silkinir, sanki qanına susamış zəhlətökən böyənəyi qovmağa çalışır, səbirsizlikdən ayaqlarının birini götürüb digərini qoyurdu – elə bil bir az da yorulub əldən düşmək istəyirdi. Özünü sıx kolların arasına vurmaq son dərəcə sarsaq iş olardı. Onsuz da atın bəyaz dərisi çapıq-çapıq olmuşdu. Çapıqlardan biri, ən dərini və ən köhnəsi sağrısında çəpinə iz salmışdı. Günəşin istisi vuranda, ya da soyuqdan titrəyəndə ona elə gəlirdi ki, sağrısına kimsə közərmiş dəmir basır, – köhnə çapıq ağrıdan sanki dağlanırdı. Orda uzun, göynəyən nişanədən başqa heç nə tapmayacağını gözəl bilən insan belə anlarda arxaya nəzər salmaq istəyir, baxışları çapıqlı sağrısının üzəriylə sürüşüb gedir, sonsuzluğa dirənirdi.

Çayaşağı getdikcə sahil xətti daralırdı: çox güman ki, əvvəllər orda kiçik körfəz, ya da suyu qurumuş qollardan birinin məcrası varmış. Çaya gah su verən, gah da onun suyunu içən bu məcranın ətrafında qaranlıqda zorla seçilən hündür ağaclar bitirdi. Əgər həmin ağacların gövdələrindən, qırılıb sallanan budaqlardan, şaxlardan əmələ gələn divar bir az da sıx olsaydı, burda bütün günü gizlənmək olardı. Lap gecə düşənə, yola davam etmək mümkün olana qədər, yad gözlərdən, günəş şüalarından qorunmaq üçün münasib yer idi. İnsan qarşısındakı yaşıl budaqları əlləriylə kənara çəkdi və atın güclü ayaqları onu ağacların bir-birinə sıx dolaşmış qol-budağı arasından, zülmətə qərq olan gilli sahilə asanlıqla çıxardı. Bir az o tərəfdə çöllüyə dirənən meşə burda yarğana dirənirdi. Yatıb dincəlmək üçün pis yer deyildi. Çayla dağların arasında şumlanmış ucsuz-bucaqsız tarlalar uzanıb gedirdi, amma bu yarğana nədənsə toxunan olmamışdı – özünün ibtidai, tam keçilməz halını qoruyub-saxlamışdı. Daha bir neçə addım atdı – bu dəfə sükut içində. Perikmiş quşlar uzaq budaqlardan onlara göz qoyurdu. Yuxarı baxdı: ağacların başı günəşin parlaq şəfəqlərinə bürünmüşdü. Dağlardan süzülən işıq lap yuxarıda yaşıl yarpaqlara qızılı naxışlar vururdu. Quşlar yenə cikkildəşdi. Günəş şüaları tədricən meşənin çətiri altına sığındı, səhər dumanı əvvəlcə çəhrayı, sonra bəyaz rəngə boyandı. Bu dumanın fonunda ağacların qara gövdələri lap yastı görünürdü – elə bil kimsə onları gecənin qoynundan ayırıb indicə doğulan, yarğanın rütubətli qaranlığında əriyən səhərin şəffaf işıqlı sinəsinə sancmışdı. Yer üzü gül-çiçəyə bələnmişdi. Bura bütün günü sərasər yatmaq üçün gözəl, hüzurlu bir sığınacaq idi. 

Əsrlərin, minilliklərin yorğunu olan at dizlərini qatladı. Hər ikisinin ürəyincə olacaq rahatlığı tapmaq həmişə çətin idi. Atlar bir qayda olaraq, böyrü üstə yatır; elə adamlar da. Lakin at bütün gecəni eyni vəziyyətdə, tam hərəkətsiz keçirə bilirsə, adam çiyinlərindəki, böyründəki donuqluqdan, uyuşmadan can qurtarmaq üçün bu ləng, ağır, nəhəng bədənin yuxulu müqavimətini əzab-əziyyətlə dəf etməli olur, onu digər böyrü üstə çevrilməyə məcbur edirdi; elə buna görə də onların yuxusuna həsəd aparmaq olmazdı. O ki qaldı, atın ayaq üstə yatmaq adətinə, insan buna imkan vermirdi. Tapdıqları sığınacaq çox dar idi, bir böyürdən digərinə çönmək  mümkün olmayanda isə, böyük narahatlıq yaranırdı. Bu bədən rahat deyildi. Belə bədənlə insan heç vaxt yerdə uzanıb çənəsini çarpazlanmış əlləri üstə qoyaraq otların arasında vurnuxan qarışqalara, yaxud qara torpağı dəlib çıxan incə, bəyaz cücərtilərə tamaşa edə bilməzdi. Göyə baxmaq istəyəndə isə başını var gücüylə arxaya əyəsi olurdu; ya da gərək at hərdən şahə qalxıb insanı elə yuxarı qaldıraydı ki, onun bədəni müəyyən qədər geriyə əyiləydi. Elə olanda işıqlı ulduzların bənzərsiz çələngini də, küləkdən təlatümə gələn geniş bulud topalarını da görür, ilkin yaranışın yeganə yadigarını – günəş nuruna qərq olmuş lacivərd nəhayətsizliyi də heyranlıqla seyr edə bilirdi. 

At o dəqiqə yatdı. Ayaqlarını süsən çiçəkləri arasında uzatmışdı, topa quyruğu isə torpağın üstünə sərilmişdi; uzanıb ağır-ağır, dərin-dərin nəfəs alırdı. İnsan isə yarıuzanmış vəziyyətdə, sağ çiynini yarğanın yamacına dirəmiş, özünə yorğan düzəltmək üçün ağacların alçaq budaqlarından qırırdı. Hərəkət edəndə, istiyə, soyuğa  at qədər olmasa da, birtəhər dözürdü. Amma uzananda, yatanda yaman tez üşüyürdü. İndi, nə qədər ki, gün şaxımağa başlamayıb, ağacların gölgəsində rahatca dincələ bilərdi. Burdan baxanda, yuxarıda, yarpaqların arasından səma görünürdü: şəffaf lacivərdliyin əyri-üyrü bir parçası başının üstündə asılıb qalmışdı; səhərin təmiz havasında süzən quşlar hərdən həmin lacivərdlikdən süzüb keçirdilər. 

İnsan yavaş-yavaş gözlərini yumdu. Qırdığı budaqların şirəsindən gələn qoxu başını gicəlləndirirdi. O heç vaxt insan yuxuları görmürdü. Heç atların görə biləcəyi yuxuları da xatırlamırdı. Oyaq vaxtında sakit, hüzurlu anlar ona nadir hallarda qismət olurdu. Gecələr isə at yuxuları insan yuxularına qarışır, kentavr yuxularına çevrilirdi.

O, qədim, ulu at-insanlar qəbiləsinin sağ qalan sonuncu nümayəndəsiydi. Lapiflərlə müharibədə iştirak etmişdi. Onun və qəbilələdaşlarının insan qarşısında ilk ciddi məğlubiyyəti də elə həmin müharibəyə təsadüf edirdi. Kentavr döyüşdən dərhal sonra başını götürüb, adlarını unutduğu dağlara qaçmışdı. Həmin o mənhus gündə tanrıların himayə etdiyi Herakl onun qardaşlarını amansızcasına qırdı; özü isə yalnız Heraklla Ness arasında başlayan uzun və üzücü döyüşdən istifadə edib,  meşədə gizlənməklə canını qurtara bildi

Hamı elə bildi ki, bu, kentavrların sonu oldu. Lakin tarixçilər, mifoloqlar nə deyir, desin, onlardan biri sağ qalmışdı. Sonuncu kentavr, Heraklın Nessi ölüm saçan ağuşunda necə sıxıb öldürdüyünü, sonra da ona bu qələbəni çalmağa, lənətlənmiş kentavr irqini yer üzündən silməyə kömək edən tanrılara dualar edə-edə yerdə necə sürüdüyünü öz gözləriylə görmüşdü. Neçə illər sonra Hektor da Axillin cəsədini eynən elə sürüyəcəkdi. Sonra isə həmin tanrılar ya çox peşman olduqlarından, ya da yalnız özlərinə bəlli olan hansısa başqa bir səbəbdən, ilahi Heraklın baxışlarını yayındırıb sonuncu kentavrın gizlənməsinə kömək edəcək.

O hər gecə yuxusunda Heraklla necə çarpışdığını, ona necə qalib gəldiyini görürdü. Hər gecə tanrılar döyüşə hazırlaşan iki nəfərin ətrafında dövrələmə əyləşir, onlar da çiyin-çiyinə, döş-döş vuruşurlar. Ayıq-sayıqdır, onun bircə aldadıcı hərəkətinə belə imkan, fürsət yaratmır, tozun içində, ayaqlarının altında vıyıldayan xain tələdən canını asanlıqla qurtarır, rəqibini kişi kimi üzbəüz döyüşməyə vadar edir. Onun üzü, qolları, bədəni bütün kişilərdə olduğu kimi tərləyir. Atın da dərisi tərdən par-par yanır. Hər gecə belə olur... 

Minillərdir ki, daim bu yuxunu görür, sonu da həmişə eyni bitir: hər dəfə əzələlərində insanın və atın bütün gücünü toparlayaraq Nessin qisasını Herakldan alır. Dörd nəhəng sütun üzərində göylərə ucalırmış kimi, dörd ayağını yerə birdən möhkəm dirəyib Heraklı qüdrətli qolları ilə qucaqlayır, havaya qaldırır, getdikcə, daha bərk sıxaraq əvvəlcə ilk, sonra ikinci qabırğasının və nəhayət, onurğa sütununun şaqqıltıyla necə qırıldığını eşidir. Heraklın halsız bədəni səmavi tamaşaçıların sürəkli alqışları altında qolları arasından sürüşüb əski parçası kimi yerə sərilir. Bu döyüşün qalibinə mükafat gərək deyildi. Qızıl taxtlarından qalxan tanrılar çıxıb gedirdilər; ətrafındakı çevrə getdikcə genəlir, böyüyür, nəhayət, onların işıq saçan fiqurları üfüqdə görünməz olur. Və yalnız Afroditanın göylərdə açdığı qapının arasında parlaq bir ulduz alışıb yanır.

Minillər idi ki, yer üzünü əldən-ayaqdan salmışdı, heç yerdə rahatlıq tapa bilmir, elə hey gəzib-dolaşırdı. Yaranışın sirri kimi nəhayətsiz, bir-birindən qaranlıq əsrlər dəyişir, o isə günəşin arxasınca düşüb gedirdi. Kəndlərdən keçəndə adamlar yola çıxır, atın belinə çiçək hörükləri atır, insanın başına çələng taxırdılar. Analar körpələrini, yüksəklikdən qorxmasın deyə, güclü əllərinə alıb başı üstə qaldırmağıyçün ona uzadırdılar. Və hər dəfə gecənin zülmət pərdəsi altında gizli bir mərasim də icra olunurdu: tanrıların rəmzi olan ağacların çevrəsində qüdrətsiz kişilər və qısır qadınlar atın qarnının altından keçirdilər: adamlar bununla həyat enerjilərinin bərpa olacağına, sağalıb nəsil artıra biləcəklərinə inanırdılar. İlin müəyyən günləri ona madyan gətirir, özləri də tələsik evlərində gizlənirdilər: lakin bir dəfə ehtiyatsızlıqdanmı, saymazlıqdanmı onun at kimi, madyanın belinə qalxmasına, sonra da əsl insan kimi necə yanıqlı ağlamasına gizlincə tamaşa edən zavallının birini tanrılar küfrünə görə cəzalandırıb kor etmişdi. Belə cütləşmə heç vaxt bəhər vermirdi.

Sonra isə dünya dəyişdi. Kentavrları qovur, təqib edirdilər deyə, çox vaxt keçilməz cəngəlliklərdə gizlənməli olurdular. Qəddar adamlar onlarla bir yerdə başqa məxluqların; taybuynuzların, xırda əjdahaların, qulyabanıların, keçiayaqların və tülküdən iri, itdən kiçik qarışqaların da qanına susamışdı. On insan nəslinin ömrü ərzində bu qaçqınlar meşələrdə gizlənirdi, amma zaman keçir, hətta meşələrdə, ormanlarda belə yaşamaq qeyri-mümkün olurdu və bu minvalla da onların hamısı tədricən yox olub getdi. Taybuynuzların kökü kəsildi; xırda əjdahalar yersiçanlarıyla cütləşdilər və beləliklə, ilk yarasalar əmələ gəldi; qulyabanılar şəhərlərdə, kəndlərdə adamlarla bir yerdə, adam kimi yaşamağa başladılar və yalnız bəlli günlərdə keçmişləri yadlarına düşür, cürbəcür oyunlar çıxarırdılar. Keçiayaqların da kökü kəsildi; qarışqalar isə lap cırlaşdılar və indi onları adi həşəratlardan seçmək olmur. Bu minvalla kentavr tək-tənha qaldı. Min illər boyu o yer üzünü addımlarıyla ölçür, dənizlər arasında gəzib dolaşırdı. Lakin elə ki, doğma oylaqlarına yaxınlaşdığını hiss edirdi, tez qaçıb ordan uzaqlaşırdı. Zaman keçirdi. Tədricən, dünyanın dörd bir tərəfində özünü təhlükəsiz hiss edə biləcək bir qarış yeri belə qalmadı. O, gündüzlər yatmağa, gecələr sığınacağını tərk edib dolaşmağa məcbur oldu. Bir yatmaq, bir dolaşmaq. Başqa heç nə. Bunları etmək üçünsə əslində, ayaqlarının olmasından və bədəninin arabir dincəlmək istəməsindən başqa səbəb yox idi. Yeməyə ehtiyac olmurdu. Yatmağı da yalnız yuxu görmək üçün idi. O ki qaldı suya, ona da yalnız yolda, qarşısına çıxanda içirdi.

Min illər ərzində onun başına minlərlə macəra gələ bilərdi. Həmin o min macəra isə bir gerçək macəraya dəyməzdi. Elə buna görə də onların hamısını bir yerə toplayanda, çölün düzündə rastlaşdığı adam qədər olmazdı. Bu minillik bələd idi ona. Qupquru çöllükdə əynində zirehi, əlində uzun nizəsi olan, arıq yabısının belində yel dəyirmanıyla döyüşən biriydi o. At belində, döyüşmək əzmiylə irəli cuman cəngavər dəyirmanın pərinə ilişmiş; pər onu yəhərdən götürüb havaya qaldırmışdı. Eşşəyə minmiş potaboy, kök bir kişi isə dəhşət içində ucadan çığıra-çığıra ona köməyə cummuşdu. Onlar bir-biriylə kentavra bəlli olmayan bir dildə danışırdılar – özü eşitmişdi bunu. Sonra da pərdən bir təhər qurtulub birlikdə çıxıb getmişdilər: arıq kişi hələ özünə gəlməmişdi, amma axsayan atın belindəydi; gonbul isə nəsə şikayətlənir, durmadan deyinirdi. Altındakı eşşəyin isə dünya-filan vecinə deyildi, bircə xortum otdan da yan keçməmişdi. Bu hadisəni görəndə az qalmışdı onların köməyinə cuma, amma sonra yel dəyirmanlarına baxıb çaparaq onlara tərəf getmişdi. Birincisinin qarşısında durub qəti qərara gəlmişdi ki, dəmir paltarlı arıq kişinin qisasını ondan alsın və üzünü dəyirmana tutub öz dilində belə qışqırmışdı: “Qolların sayı nəhəng Briareyinkindən çox olsa da, mən səni hərəkətinə görə cəzalandırmağa məcburam”. Qəzəbindən dəyirmanların hamısının pərlərini xıncım-xıncım eləmişdi. Kentavrı isə qonşu dövlətin sərhədlərinə kimi təqib etmişdilər. O, süpürgə kolları basmış çöllərdən ötüb dəniz sahilinə çatmış, ordan da geri qayıtmışdı...

Eyni zamanda həm insan, həm heyvan olan kentavr indi çox möhkəm yatıb. Onun nəhəng bədəni sakitdir. Yuxular isə gəlir-gedir; indi at uzaq keçmişin xoş günlərindən birində parlaq günəş altında dördnala çapır, insan arxasında dağların kölgəsini görür və bu dağlar da elə bil onunla bir qaçır, ya da cığırla dağlara dırmaşır, yuxarıdan səs-küylü dənizə, bəyaz köpüklər arasına səpələnmiş, suyun par-par yanan işığına bələnmiş, dənizin dərinliklərindən indicə çıxıb tər-təmiz olan, dünyaya heyranlıqla göz qoyan qara adalara məftun baxışlarla tamaşa edir. Bu, yuxu deyil. Külək dənizin duzlu qoxusunu gətirir. İnsan sinədolusu nəfəs alıb əllərini göylərə açır, altındakı at isə dırnaqlarını hamar mərmər qayalara döyür. Onun üzünü örtən xəzələ dönmüş yarpaqlar çoxdan uçub gedib. Yüksəklərdə parlayan günəş kentavrın bədəninə işıq və kölgədən naxışlar salıb. Üzünə baxsan ona hələ qoca deməzsən. Amma minilliklərdən danışırıqsa, onda yəqin heç cavan da demək olmaz. Onun sifətini antik heykəlin üzüylə müqayisə etmək olardı: zaman onun cizgilərini hələ silməmişdi, amma ruhunda saysız-hesabsız tufanlardan keçdiyini anlamağa əsas verən, dərin izlər qoymuşdu. İndi gün işığının kiçik bir parçası onun yanağına qonmuşdu, aramla ağzının kənarına sürüşür, dərisini qıdıqlayır, qızdırırdı. Heykəl qəflətən gözünü açır. Bir ilan yerdə lent kimi axa-axa kolluğa girir. İnsan əlni ağzına yaxınlaşdırıb günəşi hiss edir. Elə o an at quyruğunu tərpədir, havada oynadıb sağrısına çırpır və sağrısındakı uzun çapıqda özünə yer eləyib ziyafətə hazırlaşan mozalanı qovur. 

Gün qüruba doğru gedirdi, bir azdan batacaqdı; tezliklə gecənin ilk kölgələri yerə qonacaq, amma hələ yatmaq olar, hələ vaxt var. Dənizin yuxu olmayan gerçək səsi hələ də qulaqlarındadır – bu, ləpədöyən gurultusu deyil, çox güman ki, sahilə çırpılan dalğaların ilğımıdır – dənizin sinəsində oynaşan, qayalıqlarda qaynaşan, yuxarılara, günəşə, səmanın elə su maviliyinə can atan dalğaların nəğməsidir.

Demək olar ki, elə buraydı. Adamlar tərəfindən qazılıb digərlərinə sarı uzanan bu yarğan təsadüfən bura gəlib çıxmışdı, əslində, istənilən tərəfə gedib çıxa bilərdi. Lakin bu yarğan cənuba tərəf uzanırdı və indi əhəmiyyəti olan yeganə şey məhz elə bu idi. Nə qədər imkan var, Kentavr da, istiqamətini cənuba sarı tutacaq, yoluna davam edəcəkdi. Qoy lap düzənliyi öz nuruna qərq edən, üzərindəki hər şeyi – istər insan olsun, istər heyvan, – necə var, elə də göstərən günəş işığı altında olsun, yolundan dönməyəcək. Yuxuda yenə Herakla qalib gəldi və hər şey bitəndən sonra Zevs çönüb cənuba üz tutdu, dağlar aralandı, başı par-par yanan buz sütunlara bənzəyən uca zirvələrdən aşağıda dəlilik edən dənizi, ləpədöyənin bəyaz köpüyündə qaralan adaları gördü. Sərhəd lap yaxında idi və Zevs də cənuba gedirdi...

Dar, dərin yarğan boyu gedəndə, insan ətrafı əməlli-başlı seyr edə bilirdi. Torpaqlar burdan kimsəsiz görünürdü. Dünən gün batana yaxın yamacdan baxıb gördüyü kəndin hara yox olduğunu anlamağa çalışırdı. Qayalı zirvələr sanki bir az da ucalmışdı, bəlkə indi onlara daha yaxın olduğundan ona elə gəlirdi. Sərt yoxuş başladı; atın dırnaqları yumşaq torpağa batırdı. İnsanın bədəni artıq dərənin çökəyindən çölə çıxırdı; qəflətən, ağaclar aralandı, yarğan bitdi. At son bir neçə addım atdı və kentavr gün işığına çıxdı. 

Batan günəşin işığı sağ tərəfdən düşür – şüalar çapığını qızdırır, yara elə ilk andan sızıldamağa başlayır. İnsan özündən asılı olmayaraq geriyə boylanır. Hava bir qədər rütubətli və ağırdır, amma bu heç də dənizin yaxında olmasına görə deyil. Bu rütubət, küləyin qəflətən başlanan dəli tutmalarından – yağışın yaxınlaşmasından xəbər verir. Şimal tərəfdə göy üzünü yavaş-yavaş buludlar sarır.

İnsan tərəddüd içindədir. Uzun illər boyu açıqda gəzib-dolaşmağa cəsarət etmir, daim gecənin zülmətində gizlənirdi. Lakin indi onun içindəki təlaş heç də atın həyəcanından az deyil. Havasından yabanı çiçəklərin rayihəsi gələn meşənin kənarıyla gedir. Düzənlik bitir və hamar torpaq üfüq xəttini gah daraldan, gah da əksinə, genişləndirən dərə-təpəylə əvəz olunur, dağların kölgəsi yuxarıdan asılıb qalır. Ətrafda kolluqlar görünür, açıqlıqda tam müdafiəsiz olduğu barədə keçirdiyi hisslər kentavrın yaxasından əl çəkir. Su istəyir, yanğısı getdikcə güclənir, yaxınlıqda sudan əsər-əlamət belə yoxdur. İnsan geriyə boylanır və göy üzünün tən yarısını bürüyən buludların sıx örtüyünü görür. Günəş şüaları sürətlə ona sarı gələn nəhəng, tünd boz buludun kənarına gözqamaşdırıcı bir zər yapışdırıb.

Elə o an it hürüşü eşidilir. Atın bədəni əsir. Kentavr sıçrayıb iki təpə arasında dördnala çapır, lakin insan hələ istiqamət hissini itirəcək dərəcədə qorxmayıb – onlar cənuba getməlidirlər. İt səsi yaxınlaşır, artıq zınqırovların cingiltisi, sürünü haylayan çobanın səsi də eşidilir. Kentavr, səsin hardan gəldiyini təyin etməkçün ayaq saxlayır, amma əks-səda onu aldadır və budur, qəflətən onun qarşısında rütubətli bir dərə açılır – o biri başında keçi sürüsü, lap qabaqda isə yekə bir it. Kentavr çaşqın halda yerində donub-qalır. Sağrılarındakı dərin çapıqlar it dişlərindən yadigardır. Çoban dəhşət içində çığırır, başını itiribmiş kimi qaçır. Ucadan qışqırıb kimdənsə kömək istəyir, deməli, kənd doğrudan da yaxınlıqdadır. İnsan ata irəli getməyi əmr edir. Qorxusundan, qəzəbindən ağlını itirib lap dəli kimi hürən iti qovmaq üçün qalın bir budaq qırır. Amma bir an sonra heyvanın qəzəbi qorxusuna üstün gəlir: it qarşısındakı iri daşın üstündən bircə sıçrayışla aşıb iti dişləriylə kentavrın qarnından yapışmağa çalışır. İnsan çönüb təhlükənin hansı tərəfdən gəldiyini müəyyənləşdirmək istəyir, lakin at onu qabaqlayır və cəld qabaq ayaqları üstə çönüb arxa ayaqlarının qoşa təpiyiylə köpəyi havaya uçurur. Heyvan qayaların üstünə düşüb yerindəcə qalır. Kentavr özünü bu üsulla tez-tez müdafiə edirdi, amma indi insan özünü təhqir olunmuş sayırdı. O, bədənində əzələlərin necə gərildiyini, içində oyanan gücü hiss etdi, qoşa dırnağın küt zərbəsinin səsini də eşitdi, amma bu döyüşdə iştirak etməyə macal tapmadı, elə seyrçi kimi qaldı.

Günəş gözdən itdi. İsti harasa çəkildi, havaya rütubətli bir sərinlik doldu. Kentavr cənub səmtini tutub yüngül sıçrayışlarla gedirdi. Kiçik çayı keçən kimi, şumlanmış sahələr gördü; elə ayaq saxlayıb nəfəsini dərmək istəyirdi ki, az qaldı divara çırpılsın. O tərəfdə bir neçə ev görünürdü. Qəflətən atəş səsi eşidildi. Altındakı at sarsıldı, elə bil bir sürü arının tikanı bədəninə eyni anda sancılmışdı. Adamların çığırtısı eşidildi, sonra daha bir atəş səsi. Sol tərəfdəki budaq şaqqıltıyla sındı, amma bu dəfə qırmalardan heç biri ona dəymədi. Müvazinətini saxlamaq üçün arxaya bir addım atdı, sonra da bircə sıçrayışa qarşısındakı divarı aşdı. Onların hər ikisi – həm insan, həm at sanki uçurdular, güclü ayaqlar gah açılır, gah qatlanırdı, qollar hələ də üfüq tərəfdə maviliyini saxlayan göylərə sarı dartınırdı. Güllələr yenə şaqqıldadı – bir dəstə adam qışqırır, it hürüşlərinin müşayiətiylə  şumluğu kəsə keçib özlərini ona yetirməyə çalışırdılar.

Bədəni tər, köpük içindəydi. Bir anlıq ayaq saxlayıb istiqaməti müəyyənləşdirmək istədi. O anlarda sanki ətrafındakı aləm pusquya durub onu izləyirdi. Və bu sükutun içində yağışın torpağa düşən ilk ağır damcılarının tıppıltısı eşidildi. Amma onların təqibi dayandırmaq fikri yox idi. Düşmənə məxsus  naməlum qoxunu alıb yüyürüşən itlər lap qabaqda gedirdilər. Bu düşmən öldürücü dırnaqlarla silahlanmış insan-at idi. Kentavr sürəti artırdı və səslər lap uzaqlaşana, itlərin peşman zingiltiləri kəsilənə kimi, çaparaq getdi. Sonra ayaq saxladı, ətrafa göz gəzdirdi. Uzaqdakı təpənin başında adam fiqurları görünürdü. Külək onların söyüşlərini qulaqlarına qovub çatdırırdı. Lap qabağa yüyürmüş itlər həvəssiz-həvəssiz sahiblərinin yanına qayıdırdılar. Təqibi davam etdirən yox idi. Kentavr bu dünyada sərhədə çatdığını anlamağa bəs edəcək qədər ömür sürmüşdü. Adamlar güllələrin itlərə dəyəcəyindən çəkinib atəş də açmırdılar. Amma lap uzaqda atəşin parıltısı göründü, məsafə uzaq olduğundan, səs eşidilmirdi. Burda onun üçün təhlükə yox idi. Göydən sel kimi yağan leysanın – sürətlə daşların, qayaların arasıyla qıvrılıb axan xırda çaylar yaradan leysanın altında sakitcə dayanmışdı. Buralar onun vətəni, doğulduğu yerlər idi. O yenə cənuba üz tutdu. Ağ dərisi yağışdan islanmışdı; qan-təri, çoxdan yığılan toz-torpağı su yumuşdu. O, evlərinə dönürdü – qocalmış, bədəni çapıq-çapıq olmuşdu, amma əvvəlki mükəmməlliyini itirməyən  bir varlıq kimi dönürdü.

 

Mətnin davamı "Xəzər" dünya ədəbiyyatı dərgisinin 4/2016 nömrəsində çap olunub

DİGƏR MƏQALƏLƏR