RUMIN ƏDƏBİYYATI - Mirça Kerteresku

Tərcümə: Güldəstə

 1956-cı ildə Buxarestdə doğulub. Buxarest Universitetinin filologiya fakültəsini biti­rib. İlk əsəri 1978-ci ildə “Ədəbi Rumıniya” jurnalında dərc olunub. 1980-91-ci il­­lər­də “Tənqidi səhifələr” adlı jurnal buraxıb. 1994-95-ci illərdə müəllim kimi Ni­der­landın Amsterdam Universitetinə dəvət alıb. 1999-cu ildə “Rumın ədəbiyya­tın­­da post­modernizm” mövzusunda dissertasiya müdafiə edib. Çoxsaylı şeir və nəsr ki­tab­larının müəllifidir. 2011-ci ildə ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatına namizəd olub. Əsərləri dünyanın bir çox dillərinə tərcümə edilib.

 Yazıçıya dünya şöhrəti qazandıran “Qadınları niyə sevirik?” adlı hekayələr toplu­sun­dan bir neçəsini oxuculara təqdim edirik. 

 

Mən kiməm?

(hekayə)

 

         Bir neçə il əvvəl evdə üst-üstə qalaqlanmış CD-lərimi gözdən keçirirdim. Qə­fildən içərisində çox gözəl rəsmlər və maraqlı oyunlardan ibarət psixoloji testlər olan diskə rast gəldim. Hamımıza yaxşı bəlli olan proyektiv (orda ailə təsviri, insan, ağac rəsmləri çəkmək tələb edilir) test üsulları arasından “mən kiməm?” adlı qrafik, bəlkə də, o birilərindən daha bəsit, amma konsepsiyasına görə cəlbedici olanı diqqətimi çək­di. Qısası, sənə təqdim edilən altı evdən, sonra altı hasardan birinə üstünlük ver­məlisən. Altı ağacdan, altı göldən birini seçib həyətə yerləşdirirsən. Təklif olu­nan al­tı günəşdən birini seçib evin üstünə qoyur, təbii ki, altı buluddan (daha sıx və yaxud daha seyrək, daha tünd, ya da şəffaf) birini öz zövqünə görə fərqləndirirsən. Nəhayət, proq­ramın ən başlıca cəhəti altı ilandan birini seçib ya qıvrılmış, ya da açıq şəkildə bağ­çanın hər hansı yerinə (evin yaxınlığında, ağacın üstündə, hətta gölün içində) yer­ləşdirməkdi. Mən həmin elementlərdən xoş, harmonik və ölçülü-biçili mənzərə ya­rat­mağa girişdim. Qurduğum ev hündür idi və tağ şəkilli pəncərələri vardı. Evin üs­­­tündə seyrək buludların heç cür örtə bilmədiyi böyük, parlaq günəş işıq saçırdı. Evin qarşısındakı gömgöy göl yüngülcə dalğalanan kiçik hovuzu xatırladırdı. Gölün ya­nındakı ağac barlı-bəhərli budaqlarını geniş açmışdı. İlanı tikdiyim villanın sa­kinlərindən mümkün qədər uzağa, qaranlıq bir küncə qoydum. Zəhmətimin nəticə­sin­dən çox qürurlu görkəm alıb F4 düyməsini basdım, elə həmin anda şəxsiyyətim haqqında verilən hökmü oxudum. İndi də yadıma düşəndə tüklərim biz-biz olur: “You are a conformist”[1] – ittiham belə başlayır, davam eləyirdi: xoşuma çox adi şeylər gəlir, bu quruluş meşşan simmetriyasıdı, zərrə qədər romantikam, xüsusi istedadım yoxdu. Mənə ən uyğun peşə hansıdı? Mühasib. Sevgi məsələlərində uyğun varianta meyil eləyirəm, pulum həmişə az olacaq, xərclərimə güclə çatacaq... Üç səhifəlik siyahı başdan-ayağa bu intonasiyada tərtib edilmişdi. İnsafınız olsun! Aurea mediocritas![2] O gün həmin oyundan küsdüyüm qədər heç vaxt heç kəsdən inciməmişdim. Bu, ona bənzəyirdi ki, elə bil çox gözəl qadın sənə baxıb deyir: “Məni məyus elədin. Zavallı konformistsən, vəssalam”, – sonra arxasını sənə çevirib gedir. Hər dəfə özümdən razı qalmayanda, öz-özümlə münasibətlərimi müəyyənləş­dir­mək istəyəndə olduğu kimi “cəhənnəmə qalsın hamısı!” deyib vanna otağına keçdim, güzgünün qarşısında dayandım. Güzgüdən konformistin konformisti üzümə baxırdı. Saçları qara, gözləri qara, ağzı... bilmirəm (yəqin, o da konformistsayağı idi), burnu isə... Nə isə, güzgüyə uzun-uzadı baxa bilmədim. Dözülməz vəziyyət idi, buna dərhal bir əlac tapmaq lazım gəlirdi. Kompüterin yanına qayıdıb proqramı yenidən açdım. “Görək kim kimə üstün gələcək”, – dedim. Bu dəfə elementləri dü­şünmədən, məsələn, böyrü əyri evi, qurumuş ağacı seçdim. Tutqun günəş səmanın bir küncündən qorxu rəmzi kimi sallanırdı, əvəzində damın üstündə topalanan qara buludlar göy üzünə hakim kəsilmişdi, indicə ildırım çaxacaqdı. Gölü çox eybəcər şəkildə artırmaya tərəf çəkdim ki, evin sakinləri çıxanda yıxılıb qulaqlarına kimi suya batsınlar. İlana gəlincə, ən böyüyünü və yoğununu seçib, gölün içinə atdım. O başıbəlalı evdə yaşayanları düşündükcə onlara yazığım gəlirdi. Yenidən F4 düymə­si­ni basdım: çox gözəl! “You are an artist, a wonderful dreamer!”1 Əvvəli ürəyimə yağ kimi yayıldı, gerisi də yaxşı gəldi, başdan-ayağa tərif idi. Bu dəfə bəxtimə dahi aktyor və yaxud da tanınmış heykəltəraş, bir sözlə, ulduz karyerası düşmüşdü. Mənim üçün ən parlaq məhəbbət tarixçələri və İsveçrə banklarında sanballı hesab göstərilirdi. “Bu da sənə texnika! Ay bunun...” – öz-özümə təkəbbürlə deyib zavallı kompüteri kənara vızıldatdım. İnsan şüuru növbəti dəfə müəyyən bir mexanizmlə savaşdan qalib çıxmışdı.  

Kaş ki gündəlik həyatımızda da bu proqramdakı kimi böyük, ya da kiçik ölçüdə günəş, müxtəlif rəng və formada göllər, ağaclar, ürəyin istəyən qədər zəhərli, ya da zəhərsiz ilanlar seçə biləydik. Kaş öz “mən”imizi hər zaman yaxşı tərəfə dəyişə biləydik, nə yaxşı olardı, elə deyil? Təəssüf ki, necə və nə məqsədlə gəldiyimizi belə bilmədiyimiz bu yer üzündə bizə cəmi bir təşəbbüs imkanı verilir. Düşüncəmizdəki mənzərəni (günəşli və ya tutqun, ürəkaçan və ya mənasız) isə özümüz seçmirik. Amma hadisələrin axarı öz təsirinə salsa da, tale burdan ora atsa da, hər halda, hər bir insan, heç olmasa, bircə dəfə özü haqqında uzaq, sevimli varlıq kimi düşünür. İnsan o varlıq üçün çox darıxır, onu yenidən axtarıb tapmaq istəyir.

Mən kiməm? Əsl “mən”im necədi? Ən azı, on dörd yaşımdan özümə bu sualı verirəm. Yadımdadı, gözəl bir gecəydi. Səma ulduzlarla doluydu, yerdə isə ailə­mi­zin sərsəri həyat yaşayan qisminin təmsilçisi əmim oğlunun əlində tutduğu si­qare­tin ucu közərirdi. Tətilimizi keçirdiyimiz Banat kəndlərindən birində həyətə qo­­yul­muş taxta stolun ətrafında oturmuşduq. O, doqquz yaş böyük olsa da, yük­sək ma­te­ri­ya, ölümsüzlük, Tanrı, kainat, məhəbbət haqqında şövqlə da­nış­mağa başla­yan­da mə­­ni heç vaxt ələ salıb gülməzdi. O gecə söhbətimiz dan yeri ağa­rana qə­dər davam elə­di. Ona öz yeni, dahiyanə kəşfim barədə danışırdım. Yeni kəşfim bun­­dan ibarət idi ki, biz başqasının bu dünyanı necə gördüyünü heç vaxt aşkar edə bil­mirik. Bəl­kə, mənim qırmızı rəngdə gördüyüm nəsə sənin gözünə göy rəng­də gö­rü­nür, halbu­ki sən də o rəngi qırmızı adlandırırsan. Buna görə də sənin, əs­lin­də, nə gördüyünü mən heç vaxt bilməyəcəyəm... Onda bilmirdim ki, bu bəsit so­lip­sizm dörd yeniyet­mə­dən üçünün ağlına gəlir. Əmioğlum da özündən danışdı. Gah teatrla, gah rəs­sam­­­lıqla maraqlandığını, gah şeir yazdığını, bir dəfə bütün ge­cə­ni gitara çaldığını, bəzən nə hoqqabazlıqlardan çıxdığını, məsələn, yaşlı bir kənd­­li ilə fransızca danış­dığını dedi. “Bütün bunları niyə eləyirsən axı?” – təpəsi gö­rünmə­yən ağacların yel əsdikcə göyün üzündəki ulduzları bir-bir süpürməsinə ta­ma­şa elə­­yə-eləyə soruş­dum. Siqaretin közərən ucu yuxarıya qalxdı, alışdı, bir­dən fotoları aydınladan qa­ran­lıq otaqdakı kimi onu profildən gördüm. Pırtlaşıq saçları və o zamanlar ( o illərdə “Feniks” ilk albomunu yenicə buraxmışdı) dəbdə olan bakenbardları vardı. “Bilmirəm, bəlkə də, beləcə özümü axtarıram. Hər şeyi sı­naq­dan keçirir, özümü realizə eləmək istəyirəm. Kölgədə qalmaq, səssiz-soraq­sız itib-batmaq isəmirəm”, – dedi. “Nə oldu, özünü tapa bildin?” – sadəlövhcəsi­nə soruşdum. “Bilmirəm, hələ ki yox...” 

Zavallı əmioğlum. O zaman hardan biləydi ki, bəxtinə kiçicik əyalət şəhər­ciyində adsız-sansız, adi bir mühəndis olmaq yazılıb.



[1] Konformizm – mənəvi-siyasi termin olub ikiüzlü, hər şəraitə uyğunlaşmaq, ən adi şeylərə, hakim fikrə və s.-yə qarşı laqeyd olmaq mənasındadır. Konformizm insanın öz mövqeyinin, prinsiplərinin olmaması, hansısa qüvvənin təsiri ilə qərar verməsi deməkdir.

[2] Qızıl orta (latın)

1 Sən rəssamsan, yaxşı təxəyyülün var!

 

Mətn bütöv halda "Xəzər" dünya ədəbiyyatı dərgisinin 3/2017 nömrəsində çap olunub

DİGƏR MƏQALƏLƏR