AZƏRBAYCAN ƏDƏBİYYATI - Şahmar

 İTKİ

 

1939-cu ildə Gəncədə doğulub. A.Şaiq adına Kukla teatrının aktyoru olub. İlk kitabı çap ediləndə 46 yaşı vardı. İkinci – son kitabı ölümündən sonra, 1989-cu ildə işıq üzü gördü. Həmin il əlli yaşı tamam olmuşdu.

Rəqəmlərin nə dediyini oxucunun ixtiyarına buraxaq. Ötkəm, qabağından yeməyən, həm də həssas, yanımcıl Şahmar kiməsə yaxşılıq eləmək üçün canına əziyyət verməkdən çəkinmirdi. Elə ilk yazılarından imzasını tanıtmışdı. Amma ədəbi mühitə bir az kənardan baxırdı. Arzuladığı yerə gedib qayıdana oxşayırdı.

 Hamı kimi özünü yazırdı. Ancaq hamıdan fərqli olaraq, bunu pərdələməyə çalışmırdı, hətta bəzən qəhrəmanlarına öz adını da qoyurdu (bu hekayədə olduğu kimi). Hislərindən, duyğularından çəkinməməsi daxilindəki təmizlikdən irəli gəlirdi.

Şahmar bir kitab yazdı. (İlk kitabındakı hekayələrin çoxu son kitabına da daxil edilib.) Ancaq bu kitabın Azərbaycan ədəbiyyatı tarixində qalacağına şübhəmiz yoxdu.

Saday Budaqlı

 

 

QOYUNGÖZ

(hekayə)

Getmək, mütləq getmək lazımdır. Getmək, getmək. İnamla, qəti və ciddi. Kəndə gedirəm, evimizə. Gedim görüm necə yaşayırlar. Baş qaşımağa vaxt yoxdur, vallah. Sabah, ya birigün çıxıram. İnişil getdiyimdir. Neçə dəfə yuxuda anamın səsini eşitmişəm, “gəl” deyir, “gəl”. Səhər çıxsam, günortadan sonra ordayam. Sabah çıxıram, gedirəm sabah. Bir neçə günlüyə əlinizdən, səs-küyünüzdən, dığ-dığınızdan canım qurtarar. Nə var, nə olub, niyə mənə elə baxırsan, təzə görürsən məni, bəlkə, dədənə söymüşəm, hıyy? Bu uşağın dizi harda cızılıb, gözün kordur, görmürsən? Hanı mənim corablarım? Bu, çarpayının altı, bu, şkafın yanı, bu da stulun... Budu mənim corablarım.

         Sakit ol, sakit... Niyə hər evinizə gedəndə, ya getmək ərəfəsində kefin pozulur, dilxor olursan, arvad-uşağın qanını qaraldırsan. Bu dilxorluğun yersiz olduğunu qanırsan, qandığına görə də öz-özünü danlayırsan, söyürsən ki, ayə, filan-filan şüdə, belə olmaz, belə yaramaz axı... Əksinə, sən atanı, ananı, qardaşını, daşı-kərpici uşaqlıqdan sənə doğma olan evinizi, eyvanınızı gördüyünə sevinməlisən. Sevinmirəm? Kim deyir sevinmirəm? Sakit ol... Gəlməmişdən, yola düşməmişdən qabaq gələcəyini bilə-bilə niyə səni tutqun hislər bürüyür? Elə ki yola düşdün, bu hislər yolun hər kilometrində – yol isə 400 kilometrdir – artıb ağırlaşır, zindana dönüb ürəyinin başından asılır, dözülməz olur lap. Sən bu hislərin nə olduğunu duymusanmı? Yox! Yalan demə. Duymağına duyuram, amma... (hə, sonra?) əslini bilmirəm. Bəlkə, bilmək istə... Bəli, daha doğrusu, əslini bilmək istəməmişəm. Sənə elə gəlib ki, bu hisləri araşdırsan, bilmək istəsən, bağışlanmaz günah iş tutmuş olarsan. Səndən olsaydı, bəlkə də, getməzdin (elədirmi?), getməliydin, ancaq mütləq getməliydin. İş işdən keçəndən sonra (Allah uzaq eləsin) sinəsi atdana-atdana gələcəkdin və onda qohum-qardaş üzünə tüpürəcəkdi.

         Budur, gəlmək istəməsən də, ağır hissələri qar kimi yara-yara gəlmisən. Bu da evimiz. Xoş gördük, xoş gördük, ay mənim atamdan, anamdan da cavan, ancaq onlardan çox-çox qoca divarı çatdaq evimiz! Necəsən? Birdən-birə evimizin doğma görünüşündə əlçatmazlıq, yadlıq duyursan. Duyduğun anda da ana qabağına çıxır, qucaqlayır səni, qəhərlənir, qəhərlənib kövrəldiyinə görə özünə acığı tutur (institutda  oxuduğun vaxtlar anan səni qarşılayanda sevincindən ağlayar, göz yaşlarından utanmazdı), harasa yana başıyla “əhh” eləyir, eyvana stul qoyur, pişiyi qovur, üzlü  toyuqları kişləyir, təzə yığıb çinnədiyi süpürgənin dəstini bağlayır, hövsələsiz hərəkətləri, köməksiz gözləri gileylidir. “Doğdum, böyütdüm, necə böyütdüm, nə təhər böyütdüm, heç kəsin xəbəri olmadı, xəbərləri olsaydı, neyləyəcəkdilər, əlimin birini od yandırdı, birini sazaq kəsdi, böyütdüm, uçub getdi, nə dərdimdən xəbəri var, nə sərimdən. Xalxınkılar...”

         Gülməli də olsa, başa düşürsən ki, anan qovduğu pişikdə, kişlədiyi toyuqda, çinnədiyi süpürgənin hər çöpündə belə səni görür, sənnəndi işi. Ağlın kəsəndən bilirsən ki, anan səni çox istəyir (indi sən uşaqlarını istədiyintək), istəyib, istəyəcəkdir və hazırda bu istəyə nə vaxtsa sənə yaxşı yaraşan, ağappaq, qar kimi təzə, ancaq indi köhnəlib, bozarmış köynəyintək baxırsan. Sənə olan məhəbbətlərinin bozarıb boyatlaşmasından oğlanlarının xəbəri olacaqdı, görən? Anana olan məhəbbətinin boyatlaşmasından sən ölənə kimi, öləndə də baş tapmayacaqsan.

         Əlləri iş görən anan içində hansı bayatınısa deyib gümüldənir, sənsə gücün çatmayan daş kimi oturub atanı gözləyirsən. Hökm kimi, qərar kimi. Beş saat, on saat keçsə də gözləyəcəksən (nəticəni beşbarmaqtək bilsən də), görən, bugünkü günün sənə nə gətirəcək?

         Zoğal mürəbbəsiylə çay içirsən – çay dadsızdır, ya ağzının tamı yoxdur. Siqaret çəkirsən, səhərdən bir-birinin oduna yandırdığından sanki boğazına zəhər yaxıblar. İrəliki vaxtlarda olduğutək çökən axşamın həzin qəribliyinə, tanış səslərin, duyğuların axarına qovuşmaq istəyirsən – bacarmırsan. Ürəyinin başındakı ağırlıq sənə mane olur. Atan gəlir. Küçə qapınız hökmlə, zərblə açıldığından diksinirsən. Sənə elə gəlir, atan gəlişindən ayan olduğu üçün qapını hirslə açır. Bu andan, qapının lovla açıldığı andan sənə elə gələcək ki, atan nə eləsə, nə danışsa, hamısını sənin acığına – bunu mənasız fikir olduğunu qansan da – eləyir, ümidsizlik içində barmaqlarını qıra-qıra anlayırsan ki, bugünkü gün, daha doğrusu, bugünkü günün axşamı sənə heç nə...

         Əvvəllər atan səninlə görüşəndə gülür, üzündən öpürdü. Son zamanlar, on ildən çoxdur, o, səni öpmür, riyakarlıqla fikirləşirsən ki, daha oturuşmuş-duruşmuş kişisən, həlbət ona görə (bə nəyə görə?) əl verib görüşür, tutqun üzü daha da tutqunlaşır, ağızucu “xoş gəlibsən” deyir, gah da... demir. O, deyinti dolu səslə, pıqqıldaya-pıqqıldaya qaramattək əyləşir (istəmirsən onu, “oğul, belindən gələn atasını istəməlidir” fikrini başa düşə-düşə istəmirsən onu), köhnə papağını alçaq taxtın üstünə tolazlayır, əyiş-üyüş ayaqqabılarını çıxardır, sağ tayını hirsli-hirsli, kimisə döyürmüş kimi (niyə gəlirdin axı, niyə?) taxtın küncünə çırpmağa başlayır. “Ayağımı haldan çıxardıb, taq-taq... Səlvərə qalmış döyənək eləyib, taaq-taaq... Taxtaya-dəmirə döndərib, taaq-taaq...”

         Toz, çürümüş gön və tünd, kəsif ayaq tərinin iyi... Ananın gətirdiyi bir parç suyu başını əyib, diqqət kəsilə-kəsilə nifrətlə içir, əlinin dalıyla dodaqlarını silib “qan kimidir” söyləyir. Sonra bir müddət dabanları yerdə, dimdik dayanmış qoşa ayaqlarının pəncələrinə baxır. Sanki üzünü onlara tutub ürəyində heç kimlə etməyəcəyi söhbəti onlarla eləyir. Vallah-billah, fəhmnən hiss eləyirsən ki, atan ayaqlarının birinin yerində (ya sağ, ya sol), ya elə hər ikisinin yerində səni görür, sənnən gap eləyir (bunu lap dəqiq duyursan). Çünki onun fikri uzun ayrılıqdan sonra gəlib böyründə oturmuş oğlunda da olmayıb harda olasıdır ki? Gücsüz, kövrək, küskün bir hiss duyursan. Bu duyğu sinəndəki ağırlığı yavaş-yavaş əridir. Bax elə bu andan sən atanı sevməyə başlayırsan.

       Oralarda nə var, nə yox? – atanın səsində yorğunluqdan çox, qədimlik

duyursan.

       Hər şey əvvəlki kimidir. – Bilirsən, səndən belə cavab gözləmirlər. Bə nə

deyəsən? Deyəsən, elə döyül, belədir? Axı belə döyül, elədir.

         Atan köksünü ötürüb susur. Bu, köks deyil, içindəki qubar yanğısını müvəqqəti söndürmək kimi bir şeydir. Yanına qoyduğu çomağı birdən nifrətlə, qeyzlə eyvanın qaranlıq küncünə atır. O dəqiqə də özünü, varlığını bu çomağın yerində hiss edirsən və fikirləşirsən ki, əgər, işdi-şayətdi, bu çomaq canlı olub, bircə damcı ağlı olsaydı, üstəlik, Allah ona dil versəydi, yəqin, çomaq susmaz (sənsə susarsan), dillənərdi ki, nədir axı mənim günahım? Qırxılmış başı azca əsə-əsə atan – o, sənə baxmadığı üçün sən yandan onun başına cəsarətlə baxırsan və bu dəm ürəyində oyanmış dəli istəklə istəyirsən ki, atanın qocalmış, keşməkeşli, ağarmış başını köksünə sıxasan (balaca oğlun sənin başını qucaqlayıb sığındığıtək, sən də ona sığınasan) və ondan qorxmayasan, o, sənə yad görünməyə, ağıllı, doğma, müqəddəs görünə – bu dəfə ayaqlarına yox, vərdiş etdiyi adətlə yana – qaranlığa baxır, baxır, başı sinəsinə əyilir, yuxu aparır onu, ustub-ustub xorna çəkir və tez də ayılır – sənin ürəyindən keçəni duymuş kimi.

– Əə, – ananı çağırır (o, anana həmişə “əə” deyir, hirslənəndə, dəli

qəzəb onu bürüyəndə “aaz” deyir, “aaazz”). – Bir gilə su gətir üzümə vurum, üzüm gönə dönüb.

Səsinin ahəngində elə bir yorğunluq, laqeydlik var ki, indicə yuxusu haqda ağlına gələn fikrinə görə utanıb xəcalət çəkirsən. Ovcundakı suyu da sifətinə könülsüz çırpır. O, bunu sənin acığınamı eləyir? Alababat qurulandığı dəsmalı da papağı atdığı səmtə tullayır. Anan üstünə sarımsaqlı qatıq tökülmüş badımcan çığırtması – evinizin ənənəvi xörəyini gətirir. Atan vəziyyətini dəyişib yanpörtü oturur. Təzə çörəyi boyat çörək kimi etinasız, həvəssiz kəsir, sənə baxmadan anandan:

– Şahmar çörək yeyibmi? – soruşur.

– İndicə yemişəm, – ananın əvəzinə sən cavab verirsən.

Yəqin, atanı sən hamıdan çox istəyirsən. Ancaq nə qədər ki, ondan uzaqdasan, səndəki istək də qəlbinin dərinliyində səndən o qədər uzaqdır. Elə ki gəlirsən, atanla görüşürsən, ürəyinin dərinliyindəki o istək də sarsıntılardan, şübhələrdən süzülüb keçə-keçə üzə çıxır, bulaq suyu kimi durulur, bu da ki əziyyətli və iztirablı bir işdir.

Atan çörəyi iri tikələrlə yeməyə batırıb ağzına aparır, ovurdlarını tərpədə-tərpədə yeyir. Sənin burda, ikiaddımlıqda oturmağın onun iştahasını pozur, deyəsən. Bunun nə dərəcədə doğru olub-olmadığını bilməsən də, lap elə bu fikir ağlına gəldiyinə görə bu, sənə toxunur. Hər dəfə tikəsini ağzına aparanda başını qaldırır, çənəsi uzanır və sən onun yuxarı baxan şişmiş gözlərinin işıltısında sərtlik, yadlıq, ögeylik duyursan. Bəlkə, sənə elə gəlir? Gəldi, gəlmədi, bu duyğu səni üşüdür.

Atan xörəyini yeyib – qurtaran anda qardaşın qoyunları gətirir. Darvazanın şaqqıltısı, mələşmə, şıppıltı, qoyun iyiylə birgə çölün-düzün azad, sərbəst ətri, yun qoxusu həyətə dolur. Hündürboy, qıvrımsaç, qolları uzun, əlləri iri qardaşın qaranlıqdan işığa çıxır.

– Bah, Şahmar, xoş gəlibsən.

Atan burda, yanınızda olduğuna görə qardaş kimi yox, tanış kimi, özü də köhnə tanışlar kimi görüşürsünüz. Qardaşın səni bir-iki dəqiqə özünün isti, ilıq, çoşqun baxışlarıyla süzür, köksünü ötürə-ötürə sevinir (sevinirmi?), falçı kimi baxışları sifətində nəyisə axtarır, axtara-axtara növbəylə gözünə, üzünə, alnına, sonra yenə düz gözlərinin içinə baxır.

Atan sizin görüşünüzdən narazıtək, səsində giley-güzar duyula-duyula qardaşından soruşur:

– Harda otarırdın qoyunları?

– Köhnə dərənin yerində, sonra da taxılın qırağında.

– Yaxşımı otdadılar?

– Həə.

 

Atan üzünü çevirir. Elə bil qoyunların yaxşı otlamağı da onun ürəyincə deyil. Qardaşın pencəyini çıxarıb, əl-üzünü yumalıdır, oturub çörək yeməlidir, lakin baxışında, duruşunda qəribə bir sirr var.Yönü atana tərəf dayanıb. Atan bunu əlüstü duyur.

 

 

Mətn bütöv halda "Xəzər" dünya ədəbiyyatı dərgisinin 3/2017 nömrəsində çap olunub

DİGƏR MƏQALƏLƏR