ROMAN
Somerset Moem

TEATR


Tərcümə: Yaşar

Onu iki nəfərlik stolda əyləşdirdilər. Az sonra boş stulu hansısa bir kişi tutdu, Culiya ona qəti fikir vermirdi. Bir müddət sonra chef de train Culiyaya yaxınlaşıb böyük təəssüf hissiylə bəyan etdi ki, ona heç cür kömək eləyə bilməyəcək. Culiya özündən çıxsa da xeyri yox idi. O gedəndən sonra stol qonşusunun səsi gəldi. Fransızca sərbəst danışsa da Culiya aksentindən başa düşdü ki, fransız deyil. Onun ədəb-ərkanlı sorğu-sualına cavabında Culiya bütün tarixçəni bəyan etdi. Kuka şirkəti, Fransa dəmiryolu, bütün bəşər övladı haqqında düşündüklərini onunla bölüşdü. O, Culiyanı ürək ağrısıyla dinlədi və dedi ki, nahardan sonra özü qatar boyu gəzib baxacaq görsün, bir şey təşkil edə bilirmi. Bələdçi yaxşı pula nə desən eləyər.

Culiya köks ötürüb:

- Mən dəhşətli yorulmuşam, - dedi, - bir yataq kupesi üçün böyük sevinclə lap beş yüz frankdan da keçərəm.

Beləcə, aralarında ünsiyyət yarandı. Həmsöhbəti dedi ki, o, Parisdəki İspaniya səfirliyinin atteşesidir və Kanna pasxanı keçirməyə gedir. Culiya onunla artıq saatın dörddə biri qədər söhbət eləsə də sifətinə əməlli - başlı fikir verməmişdi. Onun qara,qıvrım saçlarına və qara,qıvrım bığına ancaq indi nəzər yetirdi. Saqqalı çox qəribəydi: dodağının aşağı künclərində ləkə kimi görünən iki qırxılmış hissə sifətinə qəribə görkəm verirdi. Bu saqqal, qara saçlar, ağır, yarımaçıq kipriklər və kifayət qədər uzun burun ona kimisə xatırladırdı.Amma kimi? Qəflətən xatırladı və elə heyrətləndi ki, özünü saxlaya bilməyib ucadan dedi:

- Bilirsiz, mənə kimi xatırlatdığınızı heç cür yadıma sala bilmirdim. Siz heyratamiz dərəcədə Luvrda gördüyüm Tisianın çəkdiyi I Françeskanın portretinə oxşayırsız.

- Onun o donuz gözlərinə görəmi?

- Xeyr, sizin gözləriniz iridi. Fikrimcə, məsələ saqqaldadı.

Culiya diqqətlə ona baxdı: gözünün altındakı dəri qırışsızdı, tarımdı, bənövşəyiyə çalır. Hələ çox cavandı, sadəcə, saqqal yaşlı göstərir, yaşı uzağı otuz olar. Maraqlıdı, bəlkə o, məşhur ispanlardan biridi? Doğrudu, o qədər də şıq geyinməyib, amma əcnəbilərdən baş açmaq mümkün deyil, əyinə geyiləsi olmayan kostyuma bir ətək pul verirlər. Kifayət qədər gözə girən qalstukun Şarvyodan alınmasına şübhə yox idi. Stola kofe veriləndə o, Culiyadan onu likora qonaq eləmək xahişilə icazə istədi.

- Siz çox nəzakətlisiz. Bəlkə onu içsəm daha rahat yataram. Culiyaya siqaret təklif etdi. Portsiqarının gümüş olması Culiyanı bir qədər pəjnürdə elədi, amma bağlayanda başının bir küncündə qızıl tacı gördü. Yəqin hansısa qraf, ya da o mənsəbdə olan birisidi. Qızıl taclı gümüş portsiqar: bir-biriylə çox əla tamamlanır. Heyif ki, o, müasir geyimlərdə görünməyə məcburdu. Əgər onu I Françeska kimi geyindirsən kifayət qədər kübar görünər. Culiya onunla bacardığı qədər nəzakətli davranmağı qərara aldı.

O, bir qədər sonra mətləbə keçdi:

- Yaxşısı budu, sizi tanıdığımı etiraf edim. Həm də icazə verin, sizinlə böyük qürur duyduğumu əlavə edim.

Culiya onu gözəl gözlərinin uzun-uzadı baxışlarına qonaq etdi.

- Siz mənim oyunumu görmüsüz?

- Bəli. Mən keçən ay Londondaydım.

- Maraqlı pyesdi, eləmi?

- Sizin sayənizdə.

Ofisiant hesabla onlara yaxınlaşdı. Culiya təkid elədi ki, yediyinin pulunu özü ödəyəcək. İspan onu kupeyəcən ötürüb dedi ki, gedib vaqonları gəzəcək, görsün, ona yataq yeri tapa bilirmi? İyirmi beş dəqiqədən sonra bələdçiylə qayıdıb dedi ki, kupe tapıb, qoy Culiya əşyalarını bələdçiyə versin, o isə onu həmin yerə ötürəcək, Culiya sevinc içindəydi. İspan şlyapasını Culiyanın qalxdığı oturacağa atdı və ondan ardınca gəlməsini xahiş etdi. Onlar kupeyə çatanda ispan bələdçiyə göstəriş verdi ki, onun içəridəki çamadanıyla çantasını madamın vaqonuna aparsın.

Culiya qışqırdı:

- Məgər siz öz yerinizi mənə verirsiz?

- Bütün qatar boyu tapa bildiyim yeganə boş yer bura oldu.

- Xeyr, mən bu haqda eşitmək belə istəmirəm.

İspan bələdçiyə:

- Alles - dedi.

- Xeyr, xeyr...

İspan bələdçiyə göz elədi və o, yükü yerdən aldı.

- Fərq etməz. Mən harda gəldi yata bilərəm, amma düşünəndə ki, belə böyük aktrisa gecəni üç yad adamla keçirmək məcburiyyətindədi, bax onda, gözümə yuxu getməz.

Culiya yenə etiraz elədi, amma əvvəlki inadkarlıq yox idi. Bu, onun tərəfindən necə də nəcib, xeyirxah bir addım idi. Culiya ona necə təşəkkür eləyəcəyini özü də bilmir. İspan hətta onu bilet arasındakı fərqi ödəməyə də qoymadı. O, az qala gözündən yaş axa-axa Culiyaya yalvardı ki, ona şərəf verib bu xırda hədiyyəni qəbul eləsin. Culiyanın özüylə götürdüyü bircə yol çantasıydı ki, onun da içinə üz kremi, gecə köynəyi və axşam tualeti üçün lazım olanlar qoyulmuşdu. İspan onu stolun üstünə qoydu. Yeganə xahişim o oldu ki, uzanıb dincəlmək istəyənəcən onun yanında əyləşib bir-iki siqaret çəkməsinə Culiya icazə versin. Bu xahişi rədd eləmək Culiya üçün çətin idi. Yataq artıq hazır idi və onlar odeyalın üstə əyləşdilər. Bir neçə dəqiqədən sonra bələdçi əlində şampan şüşəsi və iki badə peyda oldu. Pis macəra deyil! Culiya ürəkdən həzz alırdı. O, ona qarşı necə də nəzakətliydi. Hə, bu əcnəbilər böyük aktrisayla özlərini necə aparmağı yaxşı bacarır! Belə şeyləri Sara Bernar yəqin hər gün görüb. Hələ Siddons! O, qonaq otağına girəndə hamı ayağa qalxarmış, sanki gələn şahzadədir.

Fransızca belə mükəmməl danışmasına görə ispan Culiyanın ünvanına kompliment dedi. Cersi adasında doğulsa da təhsilini Fransada alıb. Hə, onda aydındı. Amma niyə axı o, fransız deyil, ingilis səhnəsini seçib? Onun şöhrəti Duzedən heç də az olmazdı. O, həqiqətən də ona Duzeni xatırladır: misli-bərabəri olmayan həmin gözlər və ağappaq dəri, ifa tərzindəki həmin çılğınlıq və heyratamiz təbiilik.

Onlar şampan şüşəsini yarıyacan boşaldandan sonra Culiya qayıtdı ki, artıq çox gecdir.

- Doğru sözümdü, elə bilirəm, yatmaq vaxtıdı.

- Gedirəm.

O, qalxıb Culiyanın əlindən öpdü. O, çıxandan sonra Culiya kupenin qapısını bağlayıb soyundu. Başının altında olandan savayı bütün lampaları söndürüb mütaliəyə başladı. Bir neçə dəqiqədən sonra qapı döyüldü.

- Bəli.

- Sizi narahat elədiyimə görə çox üzgünəm. Diş fırçam tualetdə qalıb. İçəri keçə bilərəmmi?

- Mən artıq uzanmışam.

- Mən dişimi yumasam yata bilmərəm.

"Hər halda, o, təmizkardı".

Culiya çiyinlərini çəkib əlini qapıya uzatdı və sürgünü açdı. Yaranmış bu şəraitdə abır-həya mücəssəməsi kimi görünmək səfehlikdi. İspan kupeyə, ordan tualetə keçdi və bir saniyədən sonra əlində diş fırçasını fırlada-fırlada çıxdı. Culiya dişini yuyanda o fırçanı görmüşdü, amma elə bilmişdi ki, onu qonşu kupedə olan adam ora qoyub. O vaxtlar iki kupeyə bir tualet düşürdü. Culiya ispanın şampan şüşəsinə dikilən baxışlarını tutdu.

- Susuzluqdan ciyərim yanır, etiraz etməsəydiz, bir badə şampan içərdim.

Culiyanın cavabı bir-iki saniyə ləngidi, bir də, şampan da, onun özününküydü, kupe də. Necə deyərlər, könlü balıq istəyənin ayağı suda gərək.

- Əlbəttə, etirazım yoxdu.

O, özünə şampan süzüb siqaret yandırdı və yatağın bir küncündə oturdu. Onun üçün rahat olsun deyə Culiya azca kənara çəkildi. O, özünü tamamilə sərbəst aparırdı.

- Siz həmin kupedə heç cür yuxuya gedə bilməzdiz, - dedi, - bir sərnişin dəhşətli səslə fısıldayır. Xoruldasaydı ondan yaxşıydı. Heç olmasa bu bəhanə ilə oyadardım.

- Çox mütəəssir oldum.

- Fikir verməyin. Bəd ayaqda sizin qapının astanasında büzüşüb yataram.Culiya ürəyində özüylə danışdı:

"Bəlkə gözləyir, onu bura, mənimlə yatmağa dəvət edəcəm? Görən, bütün bunlar onun quraması deyil ki? Heç nə alınmayacaq, əzizim". Sonra səsiylə əlavə etdi:

- Əlbəttə, çox romantik fikirdi, amma burda narahat olarsız.

- Siz qiyamət qadınsız!

Hər halda, yaxşı ki, əynindəki gecə köynəyi ona yaraşır, üzünü kremləməyə də vaxtı olmayıb. Düzü, köhnə ənlik-kirşanı silmək üçün hələ özünə əziyyət verməyib. Dodaqları al qırmızıdı və bilir ki, kitab oxuması üçün yanan başının arxasındakı lampanın işığında heç də pis görünmür. Amma cavabı sərt oldu:

- Əgər kupenizi mənə güzəştə getdiyinizə görə sizinlə yatacağımı düşünürsüzsə, səhv edirsiz.

- Necə istəyirsiz. Amma niyə də yox?

- Mən siz güman etdiyiniz həmin o "qiyamət" qadınlardan deyiləm.

- Bəs hansı qadınlardansız?

- Sədaqətli həyat yoldaşı və mehriban ana.

O, ah çəkdi.

- Neynək, onda gecəniz xeyirə qalsın.

Siqaret kötüyünü külqabıda əzib Culiyanın əlini dodaqlarına yaxınlaşdırdı. Dodağıyla asta-asta qolundan çiyninəcən yol getdi. Culiyanı qəribə hiss bürüdü. Saqqal onun dərisini yüngülcə qıdıqlayırdı. Sonra o, əyilib Culiyanın dodaqlarından öpdü. Onun saqqalından nəsə qeyri-adi boğucu qoxu vururdu. Ona qarşı nifrət, yoxsa məhəbbət hiss eləyirdi? Culiya cavabı bilmirdi. Qəribədi, bir tərəfdən baxanda hələ indiyəcən onu saqqalı kişi öpməmişdi. Deməli, bu, o qədər də ədəbsizlik deyil. Düyməni basdı və işıq söndü.

O, yalnız nazik işıq zolağı elə də kip örtülməyən pərdələrin arasından içəri keçib səhərin açılmasından xəbər verəndə çıxıb getdi. Culiya tamam sarsılmışdı: həm mənəvi, həm cismani, "Kanna gəlib çatanda əsl xəbərdarlıq kimi görünəcəm".

Belə risq etmək! O axı, onu öldürə, yaxud mirvari boyunbağısını oğurlaya bilərdi. Özünü hansı təhlükəyə atdığını fikirləşəndə Culiyanı gah soyuq, gah da isti basırdı. O da Kanna gedir. Birdən orda onunla tanışlığının davamına iddia etdi: Dostlarına onun kimliyini necə izah edəcək? Culiya əmin idi ki, Dolli onu bəyənməyəcək. Bəlkə fikrindən şantaj eləmək... Əgər o, bugünkü təcrübəni təkrarlamaq həvəsinə düşsə, Culiya nə edəcək? Bəli o, ehtiraslıdı, buna şübhə ola bilməz. O, Culiyadan harada qalacağını soruşdu. Doğrudu, cavab olmadı, amma bunu öyrənmək elə də çətin iş deyil. Kann boyda balaca bir yerdə göz-gözə gəlməkdən yayınmaq çətin mümkün olsun. Bəlkə o, sırtığın birisidi? Əgər doğrudan da dediyi kimi Culiyaya vurulubsa, aydın məsələdi ki, əl çəkən deyil. Bu əcnəbilərlə sonunun necə olacağını əvvəlcədən bilmək çətin işdi, qorx ki, səni camaat qarşısında biabır eləməsin. Culiyanı sakitləşdirən bir şey idi. O, demişdi ki, ancaq pasxanı orda keçirəcək. Özünü elə göstərər ki, guya çox yorulub, bir müddət malikanədə rahat qalmaq istəyir.

"Mən bu axmaqlığa necə yol verdim?!"

Dolli əlbəttə ki, onu qarşılamağa gələcək. Əgər o insan sağollaşmaq üçün yaxınlaşsa, Dolliyə deyər ki, bu şəxs ona kupesini verib. Burda elə bir şey yoxdu. Yaxşısı budu həmişə həqiqətin tərəfində olasan... Mümkün qədər. Kanna gəlib çatanda vağzalda adam əlindən tərpənmək mümkün deyildi. Culiya hətta ispanın üzünü belə görmədən düşüb Dollinin maşınına mindi.

Dolli:

- Mən bu gün üçün heç kimi dəvət eləməmişəm, - dedi. - Fikirləşdim, yorulmusuz, ona görə də istədim, heç olmasa bir gün ikimiz təklikdə qalaq.

Culiya nəvazişlə onun çiynini sığalladı.

Bundan gözəli ola bilməz. Malikanədə oturub üzümüzü kremləyəcəyik, sonra da ürəyimiz istəyən qədər qeybət eləyəcəyik. Səhəri gün onlar lança dəvətliydilər. Ona qədər isə məclis yiyəsiylə Kruazet tərəfdəki barda görüşüb birlikdə kokteyl içməliydilər. Maşından düşəndə Dolli sürücüyə onların ardınca hara gəlməyi başa salmaq üçün ləngidi. Culiya kənarda dayanıb onu gözləyirdi. Qəflətən ürəyi yerindən qopdu: qatardakı ispan düz üstünə gəlirdi. Sağıyla addımlayan gənc bir qadın onun qoluna girmişdi, o biri əliylə də bir qız uşağının əlindən tutmuşdu. Yayınmaq gec idi. Dolli gəlib çıxdı. Və onlar küçənin o biri tərəfinə keçməliydilər.İspan gəlib onlara çatanda biganə nəzərlərlə ona baxıb yol yoldaşıyla söhbətləşə-söhbətləşə yoluna davam etdi. Başa düşdü ki, o da Culiya kimi onu görməyə tamarzı deyil. Qadınla qız görünür, onun arvadıyla qızıydı, Kanna pasxanı ailəvi keçirməyə gəlmişdilər. Necə də rahatladı. İndi qorxu-hürküsüz həyatdan həzz ala bilər. Amma Dollinin ardınca bara tərəf addımlayanda Culiya öz-özlüyündə fikirləşdi ki, bu kişilər doğrudan da heyvan xislətlidilər. Onları boş buraxmaq olmaz. Ayıb olsun! Belə gözəl arvadı və göycək qızın ola-ola qatarda təsadüfi tanışlıq sevdasına düşəsən! Kişilərdə görən, azca da olsa ləyaqət hissi varmı?!

Amma üstündən vaxt ötdükcə Culiyanın çaşqınlığı da soyuyub getdi və hətta bu macəra onun yaddaşında xoş bir gün kimi qaldı. Hərdən özünü xatirələrin ağuşuna atıb həyatında bu səpkili yeganə gecəni bütün təfərrüatlarına qədər yaddaşında oyatmaq istəyirdi. Söz ola bilməzdi, məşuq kimi əvəzi yox idi. Qocalanda xatırlamağa nəsə olacaq.

Bütün məsələ saqqalda idi - onun üzünü elə dalayırdı ki, - bir də eyni vaxtda onu həm özünə çəkən, həm də özündən qovan həmin o boğucu qoxuda idi. Bir neçə il Culiyada saqqalı kişilərə qarşı qəribə hiss oldu. Culiyaya elə gəlirdi ki, əgər o saqqallılardan hansısa biri ardınca gəlsə etiraz eləməyə, sadacə, gücü olmayacaq. Şükürlər olsun ki, saqqal dəbdən düşdü, yoxsa hər dəfə saqqallı kişi görndə ayaqları elə əsirdi ki, az qalırdı yıxılsın. Amma nədənsə hərdən həyatda rastına çıxan saqqallılardan biri də ona aşiq olmurdu. Maraqlıdı, hər halda o, ispan axı, kim idi? Culiya bir neçə gün sonra onu kazinoda gördü. O, chemin de fer oynayırdı. İki-üç tanışından onun kimliyini soruşdu. Amma onlardan biri də onunla tanış deyildi. Beləcə, o, Culiyanın yadında və canında əbədi adsız qaldı. Gülməli bənzərlikdi - bu günorta onu heyrətə gətirən o gəncin də adını Culiya bilmirdi.

"Əgər özlərini mənimlə belə sərbəst aparacaqlarını təsəvvürümə gətirə bilsəydim, əvvəlcədən heç olmasa onlardan vizit kartlarını istəyərdim".

Bu fikirlə də şirin yuxuya getdi.

 

 

On üçüncü hissə

 

Culiya yatağında uzanıb yeni pyesi oxuyurdu. Səhərlərdən birində kürsülü mərtəbədəki daxili telefondan zəng gəldi ki, bəs, mister Fennel adlı birisiylə danışmaq istəyirdi? Ad tanış deyildi, elə "yox, demək istəyirdi ki, birdən bu Fennelin həmin macərasının gənc qəhramanı ola biləcəyini düşündü. Maraq üstün gəldi və dedi ki, onları calaşdırsınlar. Culiya onun səsini dərhal tanıdı.

O:

- Zəng eləyəcəyinə söz vermişdin, - dedi. - Gözləməkdən bezib özüm zəng elədim.

- Bütün bu vaxtı iş-gücdən başım ayılmayıb.

- Səni haçan görəcəm?

- Boş vaxtım olanda.

- Bu günə vaxt məsələsi necədi?

- Günorta tamaşam var.

- Tamaşadan sonra çay içməyə gəl.

Culiya gülümsədi. ("Yox, balaca, sən məni ikinci dəfə eyni qarmağa keçirdə bilməyəcəksən».)

- Alınmayacaq dedi. - Mən axşam tamaşasınacan həmişə teatrdakı otağımda qalıb dincəlirəm.

- Sən dincələn vaxt necə, gələ bilərəmmi?

Bir anlıq Culiya tərəddüd elədi. Belə daha yaxşıdı. Əgər Evi elə bir ucdan otağına girib-çıxırsa, üstəlik miss Filippeni də gözləyirsə bu zaman heç bir axmaqlıqdan söhbət gedə bilməz. Yaxşı fürsətdi. Dostcasına - o oğlan elə nurludu ki, - amma həm də qətiyyətlə deməliyəm ki, davamı olmayacaq. Bir neçə tutarlı sözlə ona izah eləyər ki, bu, dəlilikdi və olanların hamısını yaddaşından silməklə onu tamamilə sakitləşdirər.

- Yaxşı, altının yarısı gəl, səni bir fincan çaya qonaq eləyim.

Günorta və axşam tamaşaları arasında öz otağında keçirdiyi bu üç saat yüklənmiş gün boyu onun ən sevimli vaxtı idi. Truppanın qalan üzvləri teatrdan çıxırdılar, burda yalnız onun bütün istəklərini təmin etməyə hazır olan Evi, bir də heç kəsin onun rahatlığını pozmamasına nəzarət edən qapıçı qalırlı. Odasını Culiya gəmi kayutuna bənzədirdi. Bütün dünya öz təkliyindən həzz alan Culiyadan çox-çox uzaqlarda qalmışdı. Hardasa elə bil onu daha da sərbəstləşdirən bir magik dairəyə düşürdü. Mürgüləyirdi, mütaliə eləyirdi, ya da yumşaq, rahat divanda uzanıb düşüncələrini məqsədsiz-filansız, özbaşına buraxırdı. Qarşıda onu gözləyən və artıq keçmişdə qalan rolları barədə düşünürdü. Oğlu Rocer haqqında fikirləşirdi. Xoş arzu və xatirələr yaşıl meşədə gəzişən sevgililər kimi aramla düşüncələrindən gəlib-keçirdi. Culiya fransız poeziyasını çox sevirdi və hərdən ürəyində Verlenin şeirlərini deyirdi. Düz saat altının yarısında Evi oxumaq üçün ona vizit kartını uzatdı: "Mister Tomas Fennel".

- Onu bura ötür, özün də çay gətir.

Culiya onunla özünü necə aparacağını səhərdən müəyyənləşdirmişdi. İsti, amma quru münasibət göstərsin, işiylə maraqlanıb imtahan barədə soruşsun. Sonra ona Rocer haqqında danışacaqdı. Rocerin on yeddi yaşı tamam olmuşdu, bir ildən sonra Kembricə daxil olacaqdı. Dolayısıyla gəncə inandırmalıydı ki, onun anası yerindədi. Culiya özünü elə aparacaq ki, sanki onların arasında heç vaxt heç nə olmayıb və gənc bir də onu görməmək şərtilə həmişəlik həyatından qeyb olacaq. Culiya az qala özünü inandırmışdı ki, bütün olanlar, demə, onun təxəyyülünün məhsuluymuş. Amma bu zərif, alyanaq, mavi gözlü, belə sütül və gözəl gəncə gözucu baxan kimi ürəyindən ağrı tutdu. Evi çıxıb arxasınca qapını bağladı. Divanda uzanan Culiya madam Rekamyenin mərhəmətli təbəssümüylə ona əlini uzatdı. Amma o, divana tərəf atılıb Culiyanın yanında dizüstü çökdü və ehtirasla onun dodağından öpdü. Culiya özüylə bacara bilməyib qollarını gəncin boynuna doladı və eyni ehtirasla öpüşünün cavabını qaytardı.

("İlahi, mənim abır-həyam hara qeyb oldu? Yoxsa, mən ona vurulmuşam?")

- Tanrı xətrinə, əyləş. Evi indii çay gətirəcək.

- Dedin ki, o bizə mane olmasın?

- Sən nəyi nəzərdə tutursan?

Nəyi nəzərdə tutduğu gün işığı kimi aydın idi. Culiyanın ürəyi əsə-əsə qalmışdı.

- Bu düz deyil. Mümkün deyil. Maykl içəri girə bilər.

- Mən səni istəyirəm.

- Evi nə fikirləşir? Belə risq eləmək dəlilikdi. Yox, yox, yox.

Qapı döyüldü və Evi çayla içəri girdi. Culiya ona göstəriş verdi ki, xırda stolu divana tərəf çəksin və gənc üçün kreslonu o biri tərəfə gətirsin. Culiya Evini mənasız söhbətlərlə ləngidirdi. O, özündə gəncin baxışlarını hiss elədi. Onun gözləri sürətlə Culiyanın jestlərini, üzünün ifadələrini izləyirdi. O, bu baxışlardan yayınmaq istəsə də gəncin gözlərindən axan hövsələsizliyi, yanğını, ehtirası hiss eləmək mümkün deyildi. Culiya həyəcanlanmışdı. Ona elə gəlirdi ki, səsi də təbiiliyin itirib. ("Lənət şeytana! Mənə nə olub axı? Güclə nəfəs alıram!")

Evi qapıya yaxınlaşanda gəncin elədiyi məsuliyyətsiz hərəkəti Culiya gözündən çox, hissiyyatıyla tutdu və özünü saxlaya bilməyib ona baxdı. Gəncin sifəti ağappaq olmuşdu.

Culiya:

- Evi, bu gənc mənimlə öz pyesi barədə danışmaq istəyir, - dedi. - Nəzarət elə ki, bizə mane olmasınlar. Mənə lazım olsan zəng eləyəcəm.

- Yaxşı, miss.

- Evi çıxıb arxasınca qapını örtdü.

("Mən lap axmağam. Ən axmaq adamam").

O artıq stolu kənara itələyib onun yanında dizüstə çökmüşdü. Culiya onun ağuşunda idi.

...Culiya miss Filippe gələnəcən onu yola saldı. O gedəndən sonra Eviyə zəng elədi.

Evi sualla gəldi:

- Yaxşı pyes idi?

- Hansı pyes?

- İndicə o gələnlə haqqında danışdığınız.

- O, axmaq deyil, amma əlbəttə, hələ çox cavandı...

Evi qrim stolunun üstünə baxdı. Culiya şey-şüylərinin yerində olmasını istəyirdi, əgər krem qabını, ya da qaş üçün rəngi yerində görməyəndə hay-küy qaldırırdı.

- Darağınız hanı?

Gənc onun darağıyla daranıb sonra təsadüfən çay stolunun üstünə qaytarıb qoymuşdu. Evi darağı orda görüb bir müddət maddım-maddım baxdı.

Evi qayğılı-qayğılı:

- Siz itədiklərinizin canı, o daraq bura necə düşüb? - dedi.

- Elə mənə də maraqlıdı.

Culiyanın ürəyi əsə-əsə qalmışdı. Əlbəttə, teatrda, öz odasında belə işlərlə məşğul olmaq əsl dəlilik idi. Hətta bu qapıda açar da yoxdu, Evi onu özündə saxlayır. Amma hər halda, risq xüsusi maraq gətirir. Bu dərəcədə başını itirməyə hələ qadir olduğu Culiya üçün xoş idi. Evdə onu necə çağırdıqlarını soruşanda "Tomas" dedi. Amma ona belə müraciət eləməyə nədənsə Culiyanın dili dönmürdü. Tom onu həm də rəqs eləyə biləcəkləri bir yerdə şam yeməyinə dəvət eləmək istəyirdi. Maykl bu günlərdə tələbələrin yazdığı bir pərdəli pyeslərin məşqlərinə baxmaq üçün Kembricə gedəcək. Deməli, vaxtları çox olacaq.

- Sən sübh tezdən, süd paylanan vaxt qayıda bilərsən?

- Bəs səhəri günün tamaşası necə olsun?

- Bunun məsələyə nə dəxli var?

Onun dalınca gəlməi Toma qadağan eləmişdi. Culiya hər ikisinin bəyəndiyi restorana gələndə Tom onu hollda gözləyirdi. Culiyanın görəndə eyni açıldı.

- Artıq çox gecdi. Qorxdum, daha gəlməyəcəksən.

- Təəssüf eləyirəm. Tamaşadan sonra otağıma bir xeyli mənasız insan gəldi. Güclə canımı onlardan qurtardım.

Yalan deyirdi. Bütün axşamı Culiya ilk görüşə gedən qız kimi həyəcanlıydı. Bəlkə də min dəfə özünə deyirdi ki, bu, dəlilikdi. Amma səhnə qrimini silib şam yeməyinə getmək üçün təzədən boyananda nəticə heç cür onu qan eləmirdi. O, kipriklərinə mavi kölgə verib təzədən sildi və sonra başqa rəngi yoxladı.

Evi soruşdu:

- Siz nə eləmək istəyirsiz, axı?

- İstəyirəm, iyirmi yaşlı qız kimi görünəm, axmaq.

- Əgər indi bu işdən əl çəkməsəz, qırx altı yaşınızın hamısı görünəcək.

Culiya hələ Tomu smokinqdə görməmişdi. Oğlan əsgər düyməsi kimi işım-işım yanırdı. Orta boylu olsa da arıqlığı onu hündür göstərirdi. Özünü dünyagörmüş və kübar bir məxluq kimi göstərmək istəsə də sifriş vermək məqamı gələndə onun ofisiant qarşısında karıxıb qalmasından Culiya bərk təsirləndi. Onlar rəqs eləməyə qalxdılar. Oynamağı elə də bacarmırdı, amma Culiya üçün bu naqolay hərəkətlərin özündə də məxsusi bir cazibədarlıq var idi. Culiyanı tanıyırdılar və ona elə gəlirdi ki, Tom onun şöhrətinin şüalarında yuyulmaqdan həzz alır. Bir gənc cütlük rəqslərini bitirib salamlaşmaq üçün onların stoluna tərəf gəldi. Onlar aralanandan sonra Tom soruşdu:

- Bunlar ledi və lord Dennorantlar deyilmi?

- Hə, mən Corcu o hələ İtonda oxuduğu vaxtlardan tanıyıram.

- Tomun baxışları onları izlədi.

- Onun qızlıq adı ledi Sesili Loustondu eləmi?

- Xatırlamıram. Doğrudan?

Culiya üçün bu, maraqlı deyildi. Bir neçə dəqiqədən sonra başqa cütlük yanlarından keçdi.

- Bu ki, ledi Lepardı.

- O kimdi?

- Məgər xatırlamırsan? Bir-iki həftə əvvəl onlar şəhərətrafı evlərində - Çeşirdə böyük ziyafət təşkil eləmişdilər. Orda prins Uelski şəxsən özü iştirak eləmişdi. Bu haqda "Müşahidəçi"də də yazmışdılar.

Hə, məlum oldu bu xəbərləri hardan toplayırmış. Zavallı, uşaq! Amma o, hərdən-hərdən haqlarında qəzetlərdə oxuduğu bu adlı-sanlı cənabları teatrda və restoranlarda dipdiri də görürdü. Əlbəttə, o, çox məmnun idi. Romantika. Əgər bir bilsəydi, onlar hamısı necə də əttökəndi. İllüstrasiyalı qəzetlərə fotoları həkk olan insanlarla fikrini məşğul etməsi Tomu Culiyanın nəzərində həddən ziyadə sadəlöhv gəncə çevirdi. Və o, nəvazişlə stolun bu başından ona baxdı.

- Sən haçansa restorana aktrisa dəvət eləmisən?

O, qıpqırmızı oldu.

- Heç vaxt.

Hesabı onun ödəməsi Culiyaya xoş gəlmirdi, güman eləyirdi ki, bu məbləğ Tomun həftəlik qazancı qədər olar, amma pulu özü verməklə onun qüruruna toxunmaq istəmirdi. Culiya səbəbini özü də bilmədən ondan saatı soruşdu. O da vərdiş elədiyi tərzdə qoluna baxdı.

- Gör ha, saatı taxmağı unutmuşam.

Culiya sınayıcı nəzərlərlə ona baxdı.

- Təsadüfən saatı girov qoymamısan ki?

O, təzədən qızardı.

- Yox. Əynimi tələsik geyindim.

Sözlərinin doğru olmadığın bilmək üçün tək qalstukuna baxmaq kifayət idi. O, Culiyaya yalan deyirdi. O, onu şama dəvət etmək üçün saatını lombarda qoymuşdu, Culiyanı qəhər basmışdı. O, yerindəcə Tomu bağrına basıb o mavi gözlərini öpmək istəyirdi. Culiya ona heyran qalmışdı.

- Gəl gedək, - dedi.

Taksi saxladıb onun Tevistok - Skverdəki mənzilinə yollandılar.

 

On dördüncü hissə

 

Səhəri gün Culiya Kartyedən Toma girov qoyduğunun əvəzinə bir saat alıb yolladı, ad gününün vaxtını öyrənib iki-üç həftə sonra isə ona qızıl portsiqar hədiyyə etdi.

- Bilirsənmi, bu mənim ömrüm boyu arzuladığım bir şeydi.

Ona elə gəldi ki, Tomun gözləri yaşarıb. O, Culiyanı ehtirasla öpdü.

Sonra müxtəlif bəhanələrlə Culiya ona qalstuk üçün sancaq, mirvari taxma düymələr və jilet üçün düymələr bağışladı. O, Toma hədiyyə etməkdən hədsiz həzz alırdı.

Tom:

- Dəhşətdi, əvəzində mən sənə heç nə hədiyyə eləyə bilmirəm, - dedi .

- Məni şama qonaq eləmək üçün girov qoyduğun saatı bağışla.

Culiyanın xahişi yerinə yetirildi. Culiya on funtdan baha olmayan xırda qızıl saatı hərdən qoluna taxmağı xoşlayırdı.

Restorandakı şam yeməyinin ardınca birlikdə keçirdikləri gecədən sonra nəhayət, Culiya Toma vurulduğunu özünə etiraf etdi. Bu kəşf onu sarsıtdı. Amma bununla belə özünü göyün yeddinci qatında hiss eləyirdi.

Mən də elə bilirdim, daha kiməsə vurulmaram. Əlbəttə bu, çox da uzun çəkməyəcək. Amma nə qədər ki, imkan var, niyə sevinimi gizləyim?"

Culiya qərara aldı ki, çalışıb onu yenidən Stenxoup-pleysə dəvət etsin. Tezliklə belə bir fürsət yarandı.

Maykla:

- O cavan müsahibini xatırlayırsanmı, - dedi. - Adı Tom Fenneldi. Mən bu günlərdə onu bir ziyafətdə gördüm. Təklif elədim ki, üzümüzə gələn bazar bizə təşrif buyursun. Bizə bir kişi də lazımdı.

- Fikrimcə, o, uyğun gələr?

Onlar möhtəşəm qəbula hazırlaşırdılar. Ona görə də Culiya Tomu yada salmışdı. Yalnız qəzetlərdəki fotolardan tanıdığı adamlarla görüşmək ona məmnunluq gətirərdi. Culiya artıq onun bir qədər şöhrətpərəst olduğunu duymuşdu. Neynək, lap yaxşı dəbdəbəli mərasimlər onun ixtiyarında olacaqdı. Culiya ağıllı qadın idi və gözəl başa düşürdü ki, Tom ona vurulub-eləməyib. Sadəcə, onunla eşq Toma qürur gətirirdi. Tom həddən artıq çılğın idi və bu eşq oyunundan ləzzət alırdı. Ara-sıra ondan dartıb qopardığı bəzi işarələrdən, hekayətlərdən öyrənib bilmişdi ki, artıq on yeddi yaşından başlayaraq xeyli qadınla gəzib. Ondan ötrü əsas əlaqənin necəliyi idi, kimliyi elə də əhəmiyyətli deyildi. O, cinsi əlaqəni dünyanın ən böyük ləzzəti hesab eləyirdi. Və Culiya nədən onun belə sevildiyinin səbəbini yaxşı başa düşürdü. Onun arıqlığının özündə də cazibə var idi. Bir dəri bir sümükdü, yəqin elə ona görədi ki, kostyum əynində belə yaxşı oturur. Onun sütüllüyü və təravəti heyranedicidi. Ona baxıb təsirlənməmək mümkün deyil. Hələ onun həyasıyla həyasızlığının vəhdətinə gəlincə, bunun əvəzi yox idi. Qəribə də olsa qadına yalnız bir məqsədlə, tez onu çarpayıya yıxmaq məqsədilə baxmaqdan xoşlanır.

"Hə, dayanmadan seks - onun silahı bax, budu".

Culiya anlayırdı ki, özünün belə ürəyəyatımlığına görə Tom yalnız cavanlığına borcludu. Yaş ötdükcə quruyacaqdı, sümüyü çıxacaqdı, yorğun çöhrəsi qırışların işğalına məruz qalacaqdı, gözəl, al yanağı pörtləşəcəkdi, zərif dərisi saralıb solacaqdı. Bu gözəlliyin əbədi olmaması hissi Culiyanın Toma nəvazişini daha da artırırdı. Tomun varlığı ona nədənsə qəribə bir qüssə gətirirdi. O, həmişə gəncliyə xas yüksək əhval-ruhiyyədə olurdu və Culiya onun bu şənliyini acgözlüklə, eynən pişik balası qabındakı südü yalayan kimi canına çəkirdi. Amma o, adamı əyləndirməyi bacarmırdı. Culiya məzəli bir şey danışanda gülürdü, amma başqasını güldürmək üçün özü məzəli bir şey danışa bilmirdi. Tomun darıxdırıcı olmasından darıxmırdı, əksinə bu onun əsəblərini sakitləşdirirdi. Heç vaxt özünü onun yanında olduğu qədər rahat hiss eləməmişdi, hazırcavablığa gəlincə, Culiyada olanlar ikisinə də xirtdəyəcən bəs edərdi.

Ətrafdakılar hamısı bir ağızdan Culiyanın on il cavanlaşdığını, hələ heç vaxt belə oynamadığını deyib durmuşdu. Culiya bu deyilənlərlə razılaşırdı və səbəbi də bilirdi. Amma sayıq olmalıdı. Başını itirməməlidi. Çarlz Temerli həmişə deyərdi ki, aktrisaya ağıllı yox, ayıq olmaq lazımdı. Yəqin ki, o, haqlıydı. Ola bilsin ki, Culiya ağıllı deyildi, amma zənni ayıq idi və o, heç vaxt onu aldatmırdı. Hissləri Culiyaya deyirdi ki, Toma onu sevdiyini etiraf etməlidi. O, öz-özünün ağası olduğunu və ona heç bir iddiası olmadığını Toma anlatmağa çalışırdı. Culiya özünü elə aparırdı ki, sanki onların arasında baş verənlər onun da, Tomun da xüsusi əhəmiyyət vermədiyi boş bir şeydi. Amma onu özünə öyrəşdirmək üçün hər yola gedirdi. Bilirdi ki, Tom ziyafətləri xoşlayır və odur ki, dəvətli olduğu yerlərə onu da özüylə aparırdı. Dolliylə Çarlz Temerlini məcbur eləyirdi ki, Tomu da lança çağırsınlar. Tom rəqs eləməyi xoşlayırdı və odur ki, Culiya onun üçün bala dəvətnamələr təşkil eləyirdi. Onun xətrinə Culiya bir saatlığa ora baş çəkirdi və görürdü ki, adamların ona olan bu böyük məhəbbəti Toma necə xoş gəlir. Culiya bilirdi ki, yekə adamlarla ünsiyyətdən onun başı əməlli-başlı gicəllənir. Odur ki, onu adlı-sanlı adamlarla tanış etməyi özünə borc bilirdi. Xoşbəxtlikdən o, Mayklın çox xoşuna gəlirdi. Mayklda danışmaq, Tomda isə dinləmək istedadı var idi. Tom öz işinin ustasıydı. Bir gün Maykl Culiyaya dedi:

- Bu Tom diribaş oğlandı. Mənə mənfəət vergisinin dilini öyrətdi. Gələn dəfə vergi ödəyəndə illik gəlirdən iki-üç yüz funt qənaət eləməyin yolunu mənə başa saldı.

Maykl axşamlar yeni istedad axtarışıyla Londonun özündəki və ətrafındakı teatrlara baş çəkəndə Tomu da tez-tez özünə qoşurdu. Tamaşadan sonra Culiyanın ardınca gəlib birgə şam eləyirdilər. Bəzən bazar günləri Maykl Tomu bir partiya qolf oynamağa çağırırdı və onlar başqa yerə dəvətli olmayanda nahara evinə gətirirdi.

- Evdə gəncliyin olması yaxşı şeydi, - deyirdi, - adamı paslanmağa qoymur.

Tom hər hərəkətiylə onların işinə yarımağa çalışırdı. Mayklla trik-trak oynayırdı, Culiya ilə kartları düzürdü, onlar qrammofonu işə salanda valları dəyişdirmək üçün dərhal orda peyda olurdu.

Maykl:

- Ondan Rocerə yaxşı dost olar, - dedi. - Tomun ağlı-başı yerindədi, həm də Rocerdən böyükdü. Ona yaxşı təsir göstərir. Məzuniyyətə çıxanda niyə axı, onu bizdə qalmağa dəvət eləməyək?

("Xoşbəxtlikdən mən yaxşı aktrisayam".)

Ürəyinin döyüntüsündən qulağı tutulurdu. Səsinin sevincini, çöhrəsinin parıltısını gizlətmək üçün xeyli əziyyət çəkməli oldu.

- Pis ideya deyil, - dedi. - Əgər istəsən mən onu dəvət eləyərəm.

Teatr avqustun sonunacan fəaliyyət göstərməliydi. Odur ki, Maykl yayın ən qızmar günlərini keçirmək üçün Teplouda ev tutmuşdu. Culiya şəhərə tamaşa vaxtı, Maykl isə işi üçün gedirdi. Amma hər halda, adi günləri axşamacan, bazar günlərini isə bütünlüklə şəhər ətrafında keçirirdilər. Toma iki həftəlik məzuniyyət düşürdü. Və o, onların dəvətini məmnuniyyətlə qəbul etdi.

Bir gün Culiya nəsə sezdi ki, Tom heç özünə oxşayan kimi deyil, qəti dinib-danışmır. Rəng-rufu ağarmışdı, əvvəlki həyatsevərlik onu tərk eləmişdi. Culiya hiss elədi ki, nəsə olub. Amma Tom yalnız bir az kefinin olmadığını deməklə kifayətləndi, ağzından başqa söz çıxarmaq istəmədi. Nəhayət, Culiya onun ürəyini boşaltdırdı. Məlum oldu ki, borca girib və sərmayəçilər ondan təkidlə borcunu ödəməyi tələb edirlər. Culiyanın Toma göstərdiyi həyat onun cibinə görə deyilmiş. Culiyanın onu özüylə apardığı yüksək təbəqələrin ziyafətində ucuz kostyumda görünməkdən xəcalət çəkib bahalı dərzidə özünə təzələrini sifariş eləmişdi. O, udub borcdan çıxmaq ümidiylə cıdırda pul qoyduğu at ən axırda gəlmişdi. Onun yüz iyirmi beş funt borca girməsi Culiya üçün xırda şey idi və kiminsə belə bir boş şeydən dilxor olmsı ona qəribə gəlirdi. Dərhal dedi ki, bu pulu ona verəcək.

- Yox, bacarmaram. Mən qadından pul ala bilmərəm.

Tom qulağına qədər qızardı, təkcə bu haqda fikirləşmək özü xəcalət çəkməsinə kifayət idi. Culiya onu yola gətirmək üçün bütün istedadını, hiylələrini işə saldı. O, Toma ağlabatan səbəblər gətirirdi, arada özünü elə apardı ki, guya bərk inciyib, hətta göz yaşları axıtmaqdan da qalmadı. Və nəhayət, Tom razılaşdı, amma bir şərtə ki, bu pulu da borca alır. Səhəri gün Culiya ona içində iki yüz funtluq əskinaz olan konvert göndərdi. Tom zəng eləyib dedi ki, bu, lazım olandan xeyli artıqdı.

Culiya gülə-gülə:

- Mən yaxşı bilirəm insanlar nə qədər borc aldıqlarını gizlədirlər, - dedi. - Əminəm ki, sənin borcun mənə etiraf elədiyindən çoxdu.

- Doğru sözümdü, elə deyil. Mən dünyasında yalan demərəm.

- Onda qalanını özündə saxla, hər halda, gərəyin ola bilər. Sən restoranın, taksinin, nə bilim, başqa şeylərin pulunu verəndə pis oluram

- Yox, yox, heç cür götürə bilmərəm. Mən alçalmaq itəmirəm.

- Boş şeydi! Özün bilirsən, pulum o qədər çoxdu ki, qoymağa yer tapmıram. Mən səni dar ayaqdan xilas etmək hissindən həzz almaq istəyirəm. Bu icazəni mənə vermək sənin üçün çoxmu çətindi?

- Sənin mənə qarşı bu xoş niyyətin heç bir ölçüyə sığmır. Təsəvvürünə belə gəlməz ki, məni necə xilas etdin. Özüm də bilmirəm, sənə necə təşəkkür eləyim.

Amma səsindən hiss olunurdu ki, həyəcanlıdı. Zavallı quzu, şərtiliklərin əsirliyindən qurtula bilmir. Amma Culiya həqiqəti deyirdi: o, ömründə heç vaxt indi ona pul verdiyi an qədər məmnun olmamışdı. Qəflətən elə bil onda hisslər partlayışı baş verdi. Onun fikrində başqa bir layihə də var idi. Tomun Teplouda onlarla birgə qaldığı bu iki həftədə bu layihəni gerçəkləşdirməyə ümid edirdi. Tomun Tevistok-Skverdəki odasının bir vaxtlar ona valehedici görünən kasıbyana mebellər indi canını sıxırdı. Bir-iki dəfə pilləkanda rastına adam çıxmışdı və Culiyaya elə gəlmişdi ki, nəsə ona birtəhər baxırlar. Otağı yığışdırıb səhər yeməyi hazırlamaq üçün Tomun yanına üstündən çirkab yağan yöndəmsiz bir xadimə gəlirdi. Culiya elə güman eləyirdi ki, o, onların münasibətlərindən agahdı və bura onu güdmək üçün gəlir. Bir dəfə Tomun yanında olanda kimsə qapının dəstəyini fırlatdı. Culiya çıxanda xadimənin pilləkanın tutacaqlarını sildiyini gördü. O, Culiyaya ikrahla baxdı. Culiya pilləkanın üstə qoyulan kiflənmiş ərzaqların üfunətli iyisindən boğulurdu. Tomun odasının tör-töküntüsünün də burdan dala qalmadığı Culiyanın iti nəzərlərindən yayınmadı. Rəngi qaçmış, tozlu pərdələr, yeyilib-sürtülmüş xalça, ucuz mebel... Bütün bunlar Culiyanı iyrəndirirdi. İş elə gətirmişdi ki, Maykl pullarını yaxşı bir işə qoymaq üçün vasitələr arayanda Stenxoup-pleysdən azca kənarda bir neçə qaraj aldı. Lap əvvəllər ora at tövləsi olmuşdu. Maykl hesab eləyirdi ki, onlardan bir hissəsini icarəyə verməklə xərcini çıxaracaq. Qarajların üstündə otaqlar var idi. Maykl o otaqlardan iki mənzil əmələ gətirdi - birini sürücüyə, o birini isə kirayəyə vermək üçün. Sonuncu hələ də boş idi və Culiya Toma oranı tutmağı təklif etdi. Bu, qiyamət olardı. Tom idarədən qayıdanda Culiya bir saatlığa qaçıb yanına gələr, hərdən tamaşadan sonra da bura təşrif buyurmağa imkan eləyə bilərdi. Ən əsası heç kim, heç nə bilməyəcəkdi, kimsə onlara mane olmayacaqdı, tamamilə sərbəst görüşə biləcəkdilər. Culiya Toma otağı necə bəzəyəcəyindən danışırdı. Stenxoup-plyesdə o qədər artıq əşyaları vardı ki, Tom onları "saxlamağa" razı olsaydı, böyük iltifat göstərmiş olardı. Çatışmayanı da bir yerdə gedib alardılar. Şəxsi mənzilə sahib olmaq fikri Tomu çox şirnikləndirirdi, amma bunu arzulamağa da dəyməzdi, çünki tələb olunan ən xırda vəsait belə onun cibinə görə deyildi. Culiya da bunu bilirdi. Onu da bilirdi ki, əgər Toma öz pulunu təklif etsə o, çaşqınlıq içində razılaşmayacaq. Amma ona elə gəlirdi çay sahilində, dəbdəbəli şəhərətrafı evdə keçirəcəkləri bayram ovqatlı bu iki həftədə onun tərəddüdlərini yoluna qoya biləcək. Culiya bu təklifinin onu necə sevindirdiyini artıq xəyalən görürdü və şübhə eləmirdi ki, razılıq verməklə ona xidmət göstərdiyini hansısa bir yolla Toma inandıra biləcək.

"İstədiklərini eləmək üçün insanlara əsas yox, bəhanə lazımdı".

Culiya belə düşünürdü.

İndi o, Teplouda həyəcanla Tomu gözləyirdi. Səhər onunla çay qırağında gəzişib, günorta parkda yanaşı oturmaq necə xoş olacaq! Culiya qəti qərara almışdı ki, Rocer gələndə Tomla arasında heç bir axmaqlıq olmayacaq. Bu, sadəcə, abır-həyanın tələbi idi. Amma Tomla təxminən bütün günü bir yerlə olmağın özü elə ilahi bir hiss idi! Culiyanın günorta tamaşaları olanda isə Tomla Rocer bir şey tapıb başlarını qatacaqdı.

Amma hər şey heç də o gözlədiyi kimi olmadı. Rocerlə Tomun belə dostlaşacağı Culiyanın ağlına da gəlməzdi. Onların arasında beş il fərq var idi və Culiya hesab eləyirdi ki, - amma doğrusu, o, ümumiyyətlə bu haqda düşünməmişdi - Tom Rocerə çox əziz bir uşaq kimi baxacaq. Amma əlbəttə ki, Tom onunla yaşına uyğun davranacaq: hardasa elə bil hamının buyruqçusu olan uşaqdan bezəndə onu özüylə oynamağa göndərirlər. Rocerin on yeddi yaşı yenicə tamam olmuqdu. O, sarımtıl saçlı və göy gözlü xoşsifət bir yeniyetməydi. Onun cazibədarlığı da elə bu iki cizgidən ibarət idi. Onda nə anasının simasındakı ifadə, qaynarlıq, nə də atasının klassik gözəlliyi var idi. Culiya bir qədər dilxor olmuşdu. Oğlu onun ümidlərini doğrultmamışdı. Uşaqlığında, Culiyanın tez-tez onunla şəkil çəkdirdiyi vaxtlarda Rocer çox gözəl idi. İndi o, həddən ziyadə fleqmatik olmuşdu və həmişə görkəmindən ciddilik yağırdı. Axtarsan, yeganə tərifli yeri saçları və dişləriydi. Əlbəttə, Culiya onu çox sevirdi, amma yanında darıxırdı. İkilikdə qalanda vaxt bitib-qurtarmaq bilmirdi. Culiya Roceri məşğul edə biləcək kriket və başqa əyləncələrə yönləndirmək istəsə də, oğlu cavabında hətta söz tapıb deyə bilmirdi. Onun bu kallığı Culiyada təşviş yaradırdı. Amma bununla belə nikbinliyini də əldən vermirdi:

- Əlbəttə, hələ uşaqdı , - deyirdi, - yəqin yaşa dolduqca yetişəcək.

Rocer hazırlıq məktəbinə gedəndən sonra Culiya onu az-az görürdü. Tətil vaxtları da bütün gününü teatrda keçirirdi, o da gah atasıyla, gah da dostlarıyla harasa gedirdi, bazar günləri isə Mayklla qolf oynayırdı. Bəzən Culiyanı lança dəvət eləyəndə, - səhərlər otağına keçib ona səhərin xeyrini dilədiyi iki-üç dəqiqəni hesaba almasaq - günlərlə oğlunun üzünü görmürdü. Heyif ki, sakit-sakit, heç kəsə mane olmadan onun otağında oynayan, balaca əlləriylə anasının boynunu qucaqlayıb düz obyektivə gülən həmin o balaca gözəl uşaq həmişəlik qeyb olmuşdu. Culiya hərdən-hərdən oğlunu görmək üçün İtona gedib onunla çay içirdi. Oğlunun otağında özünün bir neçə fotosunu görmək Culiyaya ləzzət eləyirdi. Yaxşı dərk eləyirdi ki, onun İtona gəlişi hamıda həyəcan yaradıb. Rocerin yaşadığı pansionun baş nəzarətçisi mister Brekenbric də ona xoş gəlmək üçün dəridən-qabıqdan çıxırdı. Təhsilinin yarım ilini başa vurandan sonra Rocer birbaşa Mayklla Culiyanın artıq köçdüyü Teplouya gəldi. Culiya bərk-bərk onu öpdü. Rocer nəhayət, evə gəlməsinə heç də anası gözlədiyi qədər sevinmirdi. O, özünü kifayət qədər laqeyd aparırdı. Elə görünürdü ki, qəflətən yaşına uyğun olmayan qədər yaşlaşıb.

Rocer Culiyaya dərhal bəyan etdi ki, Miladacan İtonu tərk etmək istəyir. Dedi ki, bəs ordan nə qədər mümkünsə, o qədər əxz eləyib, indi də Kembricə daxil olmazdan öncə Vyanaya gedib orda bir neçə ay almancanı öyrənmək niyyətindədi. Maykl onun hərbçi olmağını istəsə də Rocer qəti etiraz etdi. O, hələ hansı sahəni seçəcəyini özüyçün müəyyən etməmişdi. Rocer az qala doğulduğu gündən Maykl da, Culiya da qorxurdu ki, birdən o uşaq da səhnəni seçər, amma görünür, onun teatra azca da meyli yoxmuş.

Culiya:

- Hər halda, onsuz da ondan nəsə çıxan deyildi, - dedi.

Rocer Teplouda heç kimə qaynayıb-qarışmırdı. Səhər açılan kimi çaya gedir, sonra bütün günü əlində kitabla bağçada ilişib qalırdı. Ad günündə Culiya ona sürətli yol velosipedi aldı. İndi o, həmin velosipedlə qəsəbəarası yolları başkicəlləndirən sürətlə ələk-vələk eləmişdi.

Culiya:

- Yeganə təsəlli Rocerin adama əziyyət verməməsidi, - deyirdi. - O, özü özünün necə lazımdı, başını qata bilir.

Bazar günləri yanlarına şəhərdən müxtəlif adamlar, - aktyorlar, aktrisalar, hansısa tanınmayan bir yazıçı və ya onların ən məşhur dostlarından biri gəlirdi. Culiya belə məclisləri xoşlayırdı və həm də bilirdi ki, insanlar da onlara qonaq gəlməyi xoşlayırlar. Rocerin gəlişinin ilk bazarı bu evə sanki axın oldu. Rocer qonaqlara qarşı çox nəzakətliydi. O, ev sahibinin oğlu vəzifəsinin öhdəsindən əsl kübar kimi gəlirdi. Amma Culiyaya elə gəldi ki, o, daxilən hamıya qarşı biganədi, sanki içinə büsbütün girə bilmədiyi bir rolu oynayır. Culiyada belə bir narahat hiss vardı ki, oğlu bütün bu insanları olduqları kimi qəbul eləmir, onları kənar gözlə soyuqqanlıqla qınayır. Culiyada belə təsəvvür yaranmışdı ki, oğlu onlara ciddi yanaşmır.

Tomla Teplouya gələn həftə gəlməyi danışmışdılar və Culiya tamaşadan sonra onu öz maşınında bura gətirdi. Aylı bir gecəydi. Bu vaxtlar yol da boş olur. Bu, lap nağıl gecəydi. Culiya istəyirdi ki, bu gecə əbədi davam etsin. Culiya ona sığınmışdı, Tom ara-sıra qaranlıqda onu öpürdü.

- Xoşbəxtsənmi? - Culiya soruşdu.

- Əlbəttə.

Maykla Roceri mətbəxdə şam yeməyi gözləsə də onlar artıq uzanmışdılar. Hər tərəfdə hökm sürən sükut Tomla Culiyada belə hiss yaratmışdı ki, sanki onlar bura ev sahiblərinin icazəsi olmadan giriblər. Elə bil onlar iki qərib kimi gecənin zülmətindən yad bir evə düşüb burda onlar üçün açılmış dəbdəbəli süfrə aşkar etmişdilər. Lap "Min bir gecə" nağıllarında olduğu kimi. Culiya Toma onun Rocerlə yanaşı olan otağını göstərib yatmağa getdi. Səhəri gün Culiya yuxudan gec oyandı. Gözəl bir gün idi. Bütün gününü Tomla bir yerdə keçirsin deyə Culiya şəhərdən heç kimi dəvət etməmişdi. Geyinəndən sonra onunla çaya gedəcəkdi. Culiya səhərini yeyib vanna qəbul etdi. Gəzinti üçün yaxşı yarayan ağ yüngül donunu geyinib, sifətini daha da açan qırmızı həsirdən olan enli şlyapanı başına qoydu. Demək olar ki, boyadan istifadə etmədi. Güzgüyə baxıb razılıqla gülümsədi. O, doğrudan da çox cavan və təravətli görünürdü. Asudə yerişlə bağçaya tərəf getdi. Suya sarı düşəndə Mayklı gölməçənin yanında dayanan gördü. Onun dörd bir yanını bazar gününün qəzetləri tutmuşdu. Maykl tək idi.

- Elə bilirdim ki, sən qolf oynamağa getmisən.

Maykl özünün isti təbəsümüylə:

- Yox, uşaqlar özləri getdilər, - dedi. - Fikirləşdim ki, əgər tək buraxsam, onları daha xoş olar. Mən onlarla ayaqlaşa bilmərəm. Səhər səkkizdən artıq sudaydılar, yeməklərini tələsik içəri ötürən kimi Rocerin maşınıyla qolf oynamağa şütüdülər.

- Şadam ki, onlar belə dostlaşıblar.

Culiya bu sözləri səmimi deyirdi. Doğrudu, Tomla çayın qırağıyla gəzə bilməməsinə görə, dilxor idi amma, çox istəyirdi ki, o, Rocerin xoşuna gəlsin. Culiyada belə bir qənaət yaranmışdı ki, Rocer öz simpatiya və antipatiyalarında kifayət qədər dəqiqdi. Bir də ki, Tom hələ düz iki həftə onlarla olacaq.

Maykl da qənaətini bölüşdü:

- Səndən nə gizlədim, onlara bir yerdə olanda özümü əsl qoca kimi hiss eləyirəm.

- Boş-boş danışma! Sən onların ikisindən də gözəlsən. Sevgilim, özün də bunu çox gözəl bilirsən.

Maykl buxağını gizləyib qarnını yığdı.

Oğlanlar düz lançın üstünə gəlib çıxdılar.

Rocer:

- Gecikməyimizə görə, üzr istəyirəm, - dedi. - O qədər adam vardı ki. Nişan almaq üçün xeyli gözləməli olurduq. Şarları deşiyə salanda dəqiq zərbələrimizin sayı eyni oldu.

Onlar canavar kimi ac, çılğın və özlərindən razı idilər.

Rocer:

- Nə yaxşı ki, bu gün qonağımız yoxdu, - dedi. - Qorxurdum ki, bütün millət gəlib bura cəmləşəcək, biz də özümüzü ev uşağı kimi aparmağa məcbur olacağıq.

Culiya:

- Mən elə bilirəm onlar bilərəkdən istirahətimizə mane olmurlar, - dedi.

Rocer ona baxdı.

- Anacan, bu sənə zərərdi. Çox yorğun görkəmin var.

("Gözə bir bax, lənət şeytana. Yox, içimdəkiləri üzümə çıxarmamalıyam. Şükür ki, oynamağı bacarıram".)

Culiya ürəkdən gülüb:

- Mən bütün gecəni gözümü də yummamışam, - dedi, - başımı sındırırdım, görüm, səni bu sızanaqlardan necə xilas eləyə bilirəm.

- Hə, çox mudar şeydi. Tom deyir, onda da olub.

Culiya baxışlarını Toma sarı sürdü. Əynindəki yaxası açıq qısaqol göynəyilə, dağınıq saçlarıyla, artıq az da olsa gündə yanmış dərisiylə o, inanılmaz həddə gənc görünürdü. Düzünə qalsa, ona Rocerdən böyük demək olmazdı.

Rocer sözünə gülə-gülə davam etdi:

- Tomun da burnunun dərisi soyulur. Lap müqəvva kimi olacaq.

Culiya yüngül narahatlıq keçirdi. Elə bil Tom bir neçə ilini canından çırpıb Rocerlə tək yaşca yaşıd olmamışdı. Hər ikisi boş-boş əngə vermişdi. Hər iki ovurdlarını şişdirib kim bilir, neçə parç pivənin dibinə daş atdılar. Və həmişə ölçüylə yeyib-içən Mayklın gülən gözü onlarda qalmışdı. Onların cavanlığına və xoş əhvalına baxıb sevinirdi. Maykl Culiyaya iki küçüyün günün altında uzanıb quyruğunu bulaya-bulaya bir-biriylə oynaşmasını izləyən qoca köpəyi xatırladırdı. Kofeni çayın yanında içdilər. Kölgədə oturub çaya tamaşa eləmək çox xoş idi. Tom ağ, uzun, şalvarda çox qəddi-qamətli, biçimli görünürdü. Culiya əvvəllər onun qəlyan çəkdiyini görməmişdi. Bu onu nədənsə riqqətə gətirdi. Amma Rocer Tomu dolamağa başladı.

- Sən niyə çəkirsən? Xoşuna gəldiyinə görə, yoxsa istəyirsən səni qoca bilsinlər?

Tom:

- Kəs səsini, - dedi.

- Kofeni içib qurtardın?

- Hə.

- Onda gəl çaya girək.

Tom qətiyyətsiz nəzərlərini Culiyaya dikdi. Bunu Rocer də sezdi.

- Hər şey qaydasındadı. Sən mənim hörmətli valideynlərim sarıdan narahat olmaya bilərsən. Onlarda bazar gününün qəzetləri var. Anam bu yaxınlarda mənə idman velosipedi hədiyyə eləyib.

("Sakit, sakit... Özünü ələ al. Gör bir nə axmaqlıq eləyib, ona bu velosipedi bağışladım!")

Culiya əsəbi təbəssümlə:

- Yaxşı, - dedi, - o tərəflərdə gəzişin, amma suya girməyin.

- Girsək də heç nə olası deyil. Çay süfrəsinə qədər qayıdacağıq. Ata, tennis kortu hazırdı? Çay içəndən sonra oynamaq istəyirik.

- Yaxşısı budu, atan birini də tapsın, iki ikiyə oynayın.

Rocer:

- Narahat olmayın, təkbətək oynamaq daha maraqlıdı, həm də daha yaxşı yorularıq, - deyib Toma baxdı: - Görək, qayıqlara birinci Kim çatacaq?

Tom yerindən dik atılıb yüyürdü. Rocer də arxadan ona çatmağa üz tutdu. Maykl qəzetlərdən birini əlinə alıb eynəyini axtardı.

- Bir-birləriylə yaxşı tuturlar, eləmi?

- Belə görünür.

- Qorxurdum, Rocer burda bizimlə darıxacaq. Yaxşı ki, indi öz adamı var.

- Sənə elə gəlmirmi ki, Rocer özündən başqa heç kimlə hesablaşmır?

- Tenisə görə deyirsən? Doğrusu, mənim üçün oynayıb-oynamamağın elə bir isti-soyuğu yoxdu. Oğlanların ikilikdə oynamaq istəmələri çox təbii bir haldı. Onların fikrincə, mənim kimi bir qoca oyunu ancaq korlaya bilər. Hər halda, əsas odur ki, onlara yaxşı olsun.

Culiya hiss elədi ki, vicdan əzabı çəkir. Maykl nasiranə, məqsədli, özündən razı məxluq olsa da, həddən artıq xeyirxah idi. Və bir də qəti xudbin insan deyildi! O, paxıllıq nə olduğunu bilmir. Başqalarını sevindirəndə - əlbəttə, əgər bu, pul tələb eləmirsə, - özü də sevinir. Culiya Mayklı başdan ayağacan oxuya bilirdi. Onun bütün fikirləri bəsit idi, buna şəkk-şübhə ola bilməz, amma digər tərəfdən o fikirlər həddi aşmırdılar. Mayklın bu ləyaqətinin onun məhəbbətini oyatmaq əvəzinə, canını sıxması Culiyanı özündən çıxarırdı.

- Əzizim, sən məndən min qat yaxşısan, - dedi.

Maykl özünün dostcanlı, şirin təbəssümüylə başını yellədi.

- Yox əzizim, sadəcə, mənim gözəl profilim var idi, amma sən təpədən dırnağacan istedadsan.

Culiya güldü. Məsələnin nədən getdiyini heç vaxt anlamayan birisiylə danışmaq doğrudan da məzəlidi. Amma maraqlıdı, görən, aktyor istedadından danışanda nəyi nəzərdə tuturlar.

Məhz nəyin onu başqa aktyorlardan bir baş yuxarı eləməsinin səbəbini Culiya tez-tez özündən soruşardı. Karyerasının ilk illərində onu istəməyənlər çox idi. Onu əlbəttə, əleyhinə olmaqla yalnız publikanın rəğbətini qazanmaqla kifayətlənən aktrisalarla müqayisə edirdilər. Amma artıq çoxdan idi ki, heç kim ondan qələbə çələngini almağa iddia etmirdi. Amma bununla yanaşı, təbii ki, kino ulduzları qədər məşhur deyildi. Culiya özünü kinoda da sınadı, amma uğur qazanmadı. Səhnədə bu cür iradəli və hərəkətli görünən sifəti nədənsə ekranda uduzurdu. Və elə ilk cəhddən sonra o, Mayklın məsləhətilə hərdən-hərdən kinoyla bağlı təklifləri rədd etdi. Kinoya çəkilmək? Yox, bu onun səviyyəsindən aşağıdı. Bu mövqeyi Culiya üçün gözəl reklam oldu. Culiya kino ulduzlarına həsəd aparmırdı: çünki onlar gəldi-gedərdilər, amma o, həmişə öz yerindəydi. İmkan düşəndə Culiya Londonun başqa aparıcı aktrisalarının oyununa baxmağa gedirdi. Culiya qəlbən xəsis deyildi və xoşladığını lap ürəkdən tərifləyirdi. Hərdən bəzi yad ifa Culiyaya o qədər yaxşı görünürdü ki, tam səmimi tərzdə adamların niyə məhz onun ətrafında belə hay-küy qaldırmasını başa düşə bilmirdi. O, tamaşaçılar arasında yüksək nüfuza malik olduğunu bilsə də, özü barəsində heç də o qədər böyük fikirdə deyildi. Hansısa intonasiyasının, yaxud jestinin adamları belə vəcdə gətirməsi onu heyrətəndirirdi. Çünki onun üçün bu, nəfəs almaq kimi təbii bir şey idi və Culiya istəsəydi də onda başqa cür alınmayacaqdı. Tənqidçilər onun ifasındakı rəngarənglik barədə yazmaqdan doymurdular. Xüsusən, Culiyanın obraza girmək bacarığını tərifləyirdilər. Əslində o, heç vaxt kimisə müşahidə eləmirdi, yaxud kiminsə surətini çıxarmırdı, sadəcə, yeni roluyla tanış olanda elə bil qəflətən hardansa gələn tutqun xatirələrinin güclü dalğasına düşürdü və məlum olurdu ki, demə, öz qəhrəmanı haqqında əvvəllər ağlına da gəlməyən çox şeyləri bilirmiş. Bu zaman tez-tez hansısa tanışı, yaxud küçədə, ya ziyafətlərdə təsadüfən gördüklərindən birisi yaddaşında peyda olurdu. O, bu xatirələri öz məniylə calaşdırır, beləcə, real həyatdan gəlib onun təcrübəsi, aktyorluq bacarığı, ürəyəyatımlı çöhrəsiylə zənginləşən xarakter yaranırdı. İnsanlar elə bilirdilər ki, o yalnız olduğu iki-üç saatı oynayır, axı, hardan biləydilər ki, yaratdığı personaj bütün günü - Culiya hansısa bir işlə məşğul olanda da, kiminləsə guya həvəslə söhbətləşəndə də - onunla iç-içə yaşayıb. Culiyaya tez-tez elə gəlirdi ki, onda iki şəxs cəmləşib: onlardan biri - məşhur aktrisa, hamının sevimlisi, Londonda ən yaxşı geyinək qadın illüziyadan başqa bir şey deyildi, onun əsl siması hər axşam səhnədə təsvir etdiyi qəhrəmanıydı.

"Kor olum, əgər mənim aktyorluq istedadından azca xəbərim varsa. Amma əvəzində başqa şey bilirəm: on səkkiz yaşıma qayıtmaq üçün nəyim varsa hamısını verərdim".

Culiya öz-özünə benə deyirdi. Amma bu, yalan idi. Əgər ona yenidən gəncliyə qayıtmaq imkanı verilsəydi, razılaşıb-razılaşmayacağı sual altındaydı. Yəqin ki, razı olmazdı. Özü də məsələ heç də bu günkü populyarlığında, hətta lap deyək, şöhrətində deyildi. Məsələ heç onun tamaşaçılar üzərində külli-ixtiyar sahibi olmasında və onların ona bəslədiyi səmimi hisslərdə də deyildi. Əlbəttə, istedadının ona gətirdiyi pullar da, Culiyadan ötrü əhəmiyyətsiz idi. Onu sərxoş eləyən başqa şey idi. Bu, özündə hiss elədiyi o gözəgörünməz güclən, onun material üzərində hakimi-mütləqliyindən doğan bir nəsnəydi. Aldığı istənilən rola -hətta mənasız mətndən ibarət olsa belə - o, öz şəxsi keyfiyyəti, öz sənəti, aktyorluq peşəsinin incəliklərinə bələdliyi ilə nəfəsini üfürüb həyat verirdi. Bax, burda onun tayı-bərabəri yox idi. Yəqin elə buna görə hərdən özünü ilahi varlıq kimi hiss eləyirdi.

Culiya gülümsədi.

"Üstəlik o vaxtlar hələ Tom da bu dünyada yox idi".

Belə baxanda, onun vaxtını Rocerlə keçirməsi ən təbii bir şeydi. Axı, onlar təxminən yaşıddılar, bir nəslə mənsubdular. Bu gün onun məzuniyyətinin ilk günüdü, qoy, şənlənsinlər, hələ qarşıda bütöv iki həftə var. Vaxtını on yeddi yaşlı oğlanla keçirmək bir azdan Tomu bezdirəcək. Rocer çox ürəyəyatımlıdı, amma həm də darıxdırıcıdı. Analıq sevgisi nə qədər çox olsa da Culiyanın gözü kor deyil. Yox, özünə nəzarət eləməlidi, heyrətləndiyini heç bir halda üzə vurmamalıdı. Culiya lap əvvəldən qərara almışdı ki, Tomun qarşısında heç bir tələb qoymayacaq. Əgər Tom ona nədəsə borclu olduğunu hiss eləsə bu, Culiya üçün faciəvi ola bilərdi.

- Maykl, niyə axı, qarajın üstündəki ikinci mənzili Toma təklif eləməyəsən? İndi axırıncı, imtahanını verib mühasib - ekspert olandan sonra köhnə yerində qalmaq onun üçün sadəcə, ayıbdı.

- Pis fikir deyil. Mən ondan soruşaram.

- Aldığın kirə pulundan qənaət eləyərsən. Onu ora özümüz yerləşdirərik. O qədər köhnə mebelimiz var ki. Ambarda qalıb çürüməkdənsə, yaxşısı budu, Toma verək, istifadə eləsin.

Tomla Rocer çay süfrəsi açılanda qayıtdılar, həzmi-rabedən xeyli buterburod keçirib hava qaralanacan tennis oynadılar. Şam yeməyindən sonra domino stolunun arxasına keçdilər. Culiya əla bir səhnə qurdu: gənc ana sonsuz nəvazişlə oğluna və onun gənc dostuna baxır. Culiya ertədən yatağına girdi. Az sonra oğlanlar da yerlərinə qalxdılar. Onların otaqları Culiyanın yatağının düz altındaydı. Culiya Rocerin Tomun otağına keçdiyini eşitdi. Onlar söhbətə başladılar. Onun da, oğlanların da pəncərəsi açıq idi. Onların gümrah səsi Culiyanın qulağına gəlib çatırdı. İlahi, onlar bir bu qədər görən, nədən danışırdılar? Culiya ikmsinin də - nə onun, nə də o birinin belə çox danışdığını hələ görməmişdi. Bir azdan Mayklın səsi gəldi:

- Oğlanlar, marş yerinizə. Sabah doyunca çərənləyərsiz.

Gülüşdülər.

Rocer ucadan:

- Yaxşı, atacan, - dedi.

- Çənədən yaxşısınız ha!

Yenə Rocerin səsi gəldi:

- Gecən xeyirə qalsın, Tom.

Və Tomun ürəkdən gələn cavabı:

- Xeyirə qarşı, dost.

"Səfehlər"

Culiya hiddətdən az qala boğulurdu.

Ertəsi gün yatağında səhərini yeyəndə Maykl yanına gəldi.

- Oğlanlar qolf oynamaq üçün Hanterkoma getdilər. Nəzərdə tutublar iki raund oynasınlar. Məndən soruşdular ki, lança qədər qayıtmaları vacibdimi? Cavab verdim ki, işlərində olsunlar.

Culiya irad tutdu:

- Deyə bilmərəm ki, Tomun bizim evə mehmanxana kimi baxmasından vəcdə gəlirəm.

- Əzizim, onlar axı, uşaqdılar. Qoy, necə istəyirlər, elə də əylənsinlər.

Deməli, bu gün Tomu heç görə bilməyəcək. Əgər teatra vaxtında çatmaq istəyirsə beşlə altı arası evdən çıxmalıdı. Mayklın işi yaxşıdı, bir də ki, nədən axı o, mərhəmətini göstərməsin...

Culiya incimişdi. Ağlamaq istəyirdi. İndi o, ancaq Tom haqqında düşünürdü. Belə çıxır ki, o, Culiyaya qarşı laqeydmiş. Elə bilirdi ki,bu gün dünənkindən fərqli olacaq. Səhər yuxudan belə bir qəti məqsədlə oyanmışdı ki, təmkinli olmalı və hər şeyi olduğu kimi qəbul eləməlidi. Amma ağlına da gəlməzdi ki, bu səhər onu belə məyusluq gözləyir. Culiya qaşqabaqlı halda soruşdu:

- Qəzetləri gətiriblər?

Şəhərə dalğın halda yollandı.

O biri gün bir az yaxşı oldu. Oğlanlar həmin gün qolf oynamamağı qərara aldılar, amma əvəzində səhərdən-axşamacan tennisdə yarışdılar. Onların ölçü bilməyən enerjisi Culiyanı əsəbiləşdirirdi. Şortda olan çılpaq ayaqlı Toma uzağı on altı yaş verərdin. Gündə azı üç-dörd dəfə çayda çimdiklərindən saçlarını yağlaya bilmirdi və quruyanda üzük kimi qıvrım-qıvrım olurdu. Bu onu daha cavan və təəssüf ki, həm də daha körpə göstərirdi. Culiyanın ürəyi əzabdan qovrulurdu. Ona elə gəlirdi ki, Tomun davranışı qəribə şəkildə dəyişib. Rocerlə bu yaxınlıq onu öz zahiri görkəminə fikir verən,nə geyinməli olduğunu ölçüb-biçən kübar insandan dəcəl yeniyetməyə döndərmişdi. Onun məşuqu olduğunu Tom hansısa bir işarəylə, yaxud baxışla belə yada salmırdı, o, Culiyaya, sadəcə, dostun anasına olan münasibəti göstərirdi. Culiyanın sözünə elədiyi hər düzəlişiylə, ədaları, hətta özünün ən isti nəvazişiylə belə Tom ona başqa nəslə mənsubluğunu hiss elətdirirdi. Ona qarşı rəftarında gənc insanın təravətli qadına olan alicanablığından əsər-əlamət belə yox idi. Bu xəsis mərhəməti ki, Tom ona qarşı nümayiş elətdirirdi, olsa-olsa qoca dul xalaya göstərmək olardı.

Culiyanı hiddətləndirən Tomun özündən yaşca balaca birisinin quyruğuna düşməsi idi. Bu onun xaraktersizliyindən xəbər verirdi. Amma Culiya onu yox, Roceri günahlandırırdı. Oğlundakı xudbinlik onda ikrah oyadırdı. Hər şeyi cavanlığın üstünə yıxmaq çox gözəl bəhanədi. Onun öz kefindən başqa hər şeyə laqeydliyi özünə sonsuz sevgisindən xəbər verirdi. O, nəzakətli və diqqətcil deyil. Özünü elə aparır ki, sanki bu ev, bu qulluqçu, bu ana və bu ata yalnız onun rahatlığı üçündü. Culiya neçə dəfə açılmaq istəmişdi, amma ona Tomun yanında nəsihət verməyə cürət eləməmişdi. Həsəd aparılası rol deyil. Həm də Roceri azca acılayan kimi çox incik görkəm alırdı, gözləri yaralı ceyranın gözlərinə oxşayırdı, sən də hiss edirdin ki, ona qarşı ədalətsiz və qəddar olmusan. Onda Culiya tamam halsızlaşırdı. Bu jestləri özü də bilirdi, bu baxışlar Rocerə elə anasından keçmişdi. Culiya səhnədə bu baxışlara eyni effektlə min dəfələrlə müraciət eləmişdi, və yaxşı bilirdi ki, bu, adi bir şeydi.

ARDI VAR

DİGƏR MƏQALƏLƏR