YADDAŞ
K.A.Korovin

“Məni qadınlar da sevmir axı...”

Bu yaddaş güzgüsündə rəssam Korovinin xatirəsi yazıçı Çexovun gənclik və ahıllıq yaşantıları baxı­mından çox maraqlıdı. Utancaq, həs­sas, qayğıkeş Çexovun ömrünün sonlarında “Məni qadınlar da sevmir axı...” yanğısıyla dediyi sözləri həm də dahi yazıçının keçirdiyi sarsıntılardan xəbər verir. 

 

Orijinaldan tərcümə: Zahid Sarıtorpaq

ÇEXOVLA GÖRÜŞLƏRİMDƏN

I
Səhv etmirəmsə, bu görüş 1883-cü ildə olmuşdu.
Moskvada Dyakov və Sadovı küçələrinin kəsişməsində “Şərq nömrələri” adlı bir mehmanxana vardı,  amma nəyə görə məhz “Şərq”? – bəlli deyil... Bu nömrələr ən ucuz  mebellərlə təchiz olunmuşdu.  Əsas girəcəkdə baş qapı kip örtülsün deyə üç kərpici iplə bağlayıb yuxarıdan asmış, qapının arxasına bərkitmişdilər...
Alt mərtəbədə Anton Pavloviç Çexov, ikinci mərtəbədə isə Rəssamlıq, Heykəltəraşlıq və Memarlıq Məktəbinin hələ o zaman şagirdi olan İ.İ.Levitan yaşayırdı. 
Bahar fəsliydi. Biz Levitanla Myas­nitskidən – məktəbdən gəlirdik, rəsm üzrə üçüncü və sonuncu imtahandan sonra mən – portret, o isə mənzərə janrına görə gümüş medal almışdıq. 
Mehmanxanaya daxil olunca Levitan mənə dedi:
– Gəl Antoşaya baş çəkək... 
Anton Pavloviç qalan otaq papiros tüstüsüylə doluydu. Stolun üstünə samovar qoyulmuşdu. Elə oradaca qalac, kolbasa, pivə vardı. Divanın üstü vərəqlərlə, mühazirə dəftərləriylə doluydu; Anton Pavloviç universitetdə həkimlik üzrə buraxılış imtahanlarına hazırlaşırdı.
O, divanın bir qırağında oturmuşdu. Əyninə boz rəngli gödəkcə geymişdi. O zamanlar tələbələrin çoxu belə gödəkcələr geyərdilər. Otaqda ondan başqa tanımadığımız gənclər – tələbələr vardı.
Onlar ucadan danışır, mübahisə edir, çay, pivə içir, kolbasa yeyirdilər. Anton Pavloviç oturub susur, aradabir ona ünvanlanan suallara cavab verirdi.
O yaraşıqlıydı. Üzü geniş və aydın, gözləri gülümsərdi. Kimləsə söhbət edəndə, bəzən qarşısındakı danışan adama diqqətlə baxır, sonra başını aşağı salıb, xüsusi bir tərzdə mülayim-mülayim gülümsəyirdi. Bütün görünüşü adamda inam  hissi oyadırdı. Gəncliyinə, cavanlığına baxmayaraq, hələ o zaman yaxınlaşıb gerçəyi soruşmaq, dərdin, ələmin nədənini öyrənmək, qəlbinin dərinliklərində bəslənənləri etibar etmək istədiyin mehriban bir baba təsiri bağışlayırdı. Anton Pavloviç sadə və təbii idi, süni və müştəbeh deyildi.  Onun fitri təvazökarlığı, xüsusi  ölçü-biçi hissi, hətta utancaqlığı daim duyulurdu.
Baharın günəşli günlərindən biriydi... Levitanla mən Anton Pavloviçə Sokolnikə getməyi təklif etdik.
Aldığımız medallar haqda söhbət açdıq. Oradakı tələbələrdən biri soruşdu:
– Siz onu boynunuzda gəzdirəcəksiniz? Qapıçılar kimi?
Levitan ona cavab verdi:
– Yox, bu medalları gəzdirmirlər... Bu, sadəcə, elə-belədi... Məktəbi bitirəndə fərqlənmə nişanı kimi verilir.
– Sərgilərdə itlərə verildiyi kimi... – deyə başqa bir tələbə əlavə etdi.
Anton Pavloviçlə müqayisədə bu tələbələr ayrı cür idi. Onlar çox höcətləşir və hər şeyə özünəməxsus müxalif  mövqe göstərirdilər.
– Əgər sizin məsləyiniz yoxdusa, – tələbələrdən biri Çexova müraciətlə dedi, – siz yazıçı ola bilməzsiniz.
– Məsləyim yoxdu demək olmaz, axı, – bir başqası bildirdi, – mən hətta başa düşə bilmirəm, necə ola bilər ki, məsləyiniz olmasın.
– Mənim məsləyim yoxdu, – Anton Pavloviç cavab verdi.
–  Siz məsləksiz bir insan olduğunuzu deyirsiniz... Bəs əsəri ideyasız necə yazmaq olar? Sizin ideyanız yoxdu?
– Nə ideyam var, nə məsləyim... – Çexov cavab verdi.
Tələbələr höcətləşirdilər. Onlar açıq-aydın Anton Pavloviçdən razı deyildilər. Götürdükləri istiqamətin didaktikasına, ideoloji və ibrətamizlik xəttinə onun cavab vermədiyi göz önündəydi. Onlar təsir etmək və öyrətmək istəyirdilər. Sanki onlar hər şeyi bilir, hər şeyi başa düşürdülər. Anton Pavloviç üçünsə bütün bunlar, görünür, çox darıxdırıcıydı.
– Sizin hekayələriniz kimə lazımdı? Onlar nəyə aparıb çıxaracaq ki? Nə müxa­lifliyi var, nə ideyası... Məsələn, siz “Russkie vedomosti”yə gərək deyilsiniz. Bəli, yazdıqlarınız əyləncədi  yalnız...
– Yalnız əyləncədi, – Anton Pavloviç cavab verdi.
– İcazə verin soruşum, niyə siz Çexonte imzası işlədirsiniz? Belə bir Çin təxəllüsü nəyə gərəkdi?
Çexov gülümsündü.
– Ona görə ki, – deyə tələbə sözünə davam etdi, – siz tibb doktoru olanda, bir vaxt ideyasız və etirazsız yazdıqlarınıza görə vicdanınız rahat olacaq...
– Doğru deyirsiniz... – gülməyə davam edən Çexov cavab verdi. – Gəlin Sokolnikiyə gedək...  Gözəl gündü... Orada artıq bənövşələr çiçəkləyir... Təmiz hava... bahar...
Biz Sokolnikiyə yollandıq.
“Krasnıye vorotı”dan konkaya mindik, “Krasnıy prud”un, vağzalların, qırmızı-yaşıl dəmir damları  olan taxta evlərin yanından ötdük. Biz Moskvanın kənarıyla gedirdik...
Levitan yarımçıq söhbəti davam etdirdi.
– Necə bilirsiniz, – dedi, – bax, mənim də heç bir ideyam-filanım yoxdu... Mən rəssam ola bilərəm, ya yox?
– Mümkün deyil, – tələbə cavab verdi, – ideyasız insan heç nə edə bilməz...
Levitan tələbəyə:
– Siz lap timsahsınız! – dedi. – Mən indi neyləməliyəm? Atmalıyam sənətimi?
– Atmalısınız...
Anton Pavloviç gülərək söhbətə qarışdı:
– O, rəssamlığı necə ata bilər, axı? Yox! İsaak hiyləgərdi, atmaz... O, boynundan asmağa medal da alıb... İndi isə Stanislavı gözləyir... Stanislav isə balaca məsələ  deyil... Elə beləcə də adlanır: Stanislav... Əngimə ilişdirmə haa...
Biz gülüşdük, tələbələr incidi.
– Əgər mən günəş altında şam ağacını, baharı çəkmək istəyirəmsə, hansı ideyadan söhbət gedə bilər, hə?
– Lütfən... başa düşürsünüz? Şam ağacı bir materialdı. Tikinti materialı... Başa düşürsünüz?.. Odun xalq malıdı... Bunu təbiət xalq üçün yaradır... Başa düşürsüz?.. – deyə tələbə coşdu. – Xalq üçün...
–  Amma mən ağac kəsməyə iyrənc bir şey kimi baxıram... Onlar da bizim kimi canlıdı, budaqlarında quşlar oxuyur... Quşlar  bizdən yaxşıdı... Mən rəsm çəkirəm və bunun odun olduğunu fikirləşmirəm.. Bunu mən fikirləşə bilmərəm... Siz əsl timsahsınız!.. – Levitan dedi.
– Nədən bəs oxuyan quşlar bizdən yaxşıdı?.. Lütfən... – tələbə qeyzləndi.
– Bu, mənə toxunur, – Anton Pavloviç dedi, – İsaak, sən bunu sübut etməlisən.
– Zəhmət çəkin sübut edin ki... – ifadəli və iti baxışlarını Levitana zilləyən tələbə ciddi-cəhdlə israr etdi.
Anton Pavloviç güldü.
 – Axmaqlıqdı... – deyə Levitan onun sözünü kəsdi.
– Tezliklə Sokolnikidi, biz artıq yaxın­la­şırıq...
Levitanın yanında əyləşmiş bir xala, əlindəki kisəcikdən qırmızı boyanmış bir pasxa yumurtası çıxarıb ona uzatdı və dedi:
– Yeyərsən, gözəl oğlan... (Levitan çox gözəl idi.) Atam rəhmətə gedib... İndi qırxıdı... Rəhmət oxuyarsan ona...
Levitanla Çexov gülüşdülər. Levitan yumurtanı aldı və kimə rəhmət oxumağı bilməkdən ötrü qadının atasının adını soruşdu...
– Nə danışırsan, gözəl oğlan, bəlkə, sən keşişsən?
Qadın bir balaca kefliydi.
– Tələbəyik... Qoltuğu kitablı bir tayfayıq, bundan o yana heç kimik... siz də başlamısız...
Biz Sokolniki dairəsinə çatdıq.
Vaqondan düşəndə bizimlə gələn qadın Levitana üzünü tutub ayrılmaq məqamında bunları dedi:
– Valideynimə rəhmət oxuyarsan... Onu Nikita Nikitiç çağırardılar... Seminariyanı bitirəndə isə saçların daha gözəl olacaq... Peçatnikiyə gələrsən... Anfisa Nikitişnanı hamı tanıyır... Yedirib- doyuraram səni... Oxumuş da olsan, yəqin acsan...
Anton Pavloviç gülürdü, tələbələr ciddiydi. Adama elə gəlirdi ki, narahatçılıq onları addım-addım izləyir. Onların içi bir çox zəhlətökən ideyalarla doluydu. Onlarda sadəlik, səmimiyyət çatışmırdı, özlərini həyatın axarına verə bilmirdilər. Amma bahar çox gözəl idi! Levitan meşənin gözəlliyinə işarə edib: “Baxın, necə də gözəldi”, – deyəndə, tələbələrdən biri belə cavab verdi: “Fövqəladə heç nə yoxdu... sadəcə, darıxdırıcıdı... meşədi də... cəhənnəmə ki!.. Burda nə var?..”
– Ay dəyənək, sən heç nə başa düşmürsən! – Levitan dedi.
  
Mətn bütöv halda "Xəzər" dünya ədəbiyyatı dərgisinin 2/2014 nömrəsində çap olunub

DİGƏR MƏQALƏLƏR